17. January 2010 by thằng bờm.

Kết thúc loạt bài về mùa đông, tiện nói chút ít về tập tục và tư thái người Mỹ mùa lễ hội cuối năm.

Người Mỹ “ăn” lễ một tháng, tương tự như người mình ăn Tết, tháng cuối năm. Mùa lễ bắt đầu vào ngày Thanksgiving và chấm dứt ngày sau Tết dương lịch.

Cách chào hỏi:
Thì dụ trên phone, và đa số các lần gặp gỡ, kể từ ngày lễ Thanksgiving cho đến ngày Giáng sinh, người xã giao và vui vẽ sẽ mở đầu (chào đón)  hay kết thúc (chào biệt) bằng:
- Merry Christmas! hoặc Merry Christmas to you!
Nếu không thiện cảm đối với lễ Giáng sinh hay e ngại nguời đối tác như vậy thì:
- Happy Holidays*! hoặc Happy Holidays to you!
- Season’s Greetings!* (ít nói hơn)

Từ sau ngày Giáng sinh cho đến hết ngày 1 Tháng 1 thì chào nhau bằng câu:  Happy New Year!

Tặng quà:
Tập tục xã giao và tình cảm chính là trao quà Giáng sinh, nhất là cho trẻ con, có thể xuất phát từ truyền thuyết trong thánh kinh về ba vua Trung Đông đem quà quý đến tặng chúa Giê su hài đồng tại Bethleem. Nếu bất tiện thì phải có thiệp Giáng sinh, vừa chúc Giáng sinh vừa chúc Năm Mới. Trong gia đình gần như bắt buộc phải cho các trẻ em quà tặng (chuyện ông già Noel cho đến nay không còn thịnh hành gì mấy với trẻ con nay khôn lớn quá nhanh vì tivi và Internet) Các người lớn cũng tặng nhau, ai ai cũng phải làm 1 danh sách kể từ ngày Thankgiving, người nào phải cho, từ gia đình quyến thuộc cho đến người yêu, người làm.
Công thương nghiệp thì thường tặng quà cho đối tác làm ăn, tặng tiền hay/và quà nhỏ cho người giúp việc thường xuyên như người đưa thư, người lao công v.v… Đặc biệt người Việt mình nhận thấy liền là ở đây không cho việc tặng quà cấp trên (ông chủ) là buộc, ngay cả nên tránh vì bản chất nịnh bợ hay tham nhũng. Việc kẻ thừa hành tặng quà cấp trên ở đây mang sắc thái rõ ràng là vì tình cảm (và các món quà xã giao loại này cũng không bao giờ có giá trị lớn). Trong các công tư sở nhân viên cũng tặng quà cho nhau, thường theo lối bốc thăm (mỗi người mang 1 món quà đã đươc định giá trị không quá 15 đôla chẵng hạng, và khi trao quà thì bốc thăm. Việc này làm trong các buổi lễ nhỏ gọi là Christmas parties trong sở hay đem ra tiệm ăn vào những ngày cận Giáng sinh (thường thì là ngày cuối mở cữa trước ngày đóng cửa nghĩ Giáng sinh - Xmas holiday).
Các sở cứu hỏa, cảnh sát tại các địa phương đều có quyên góp tư nhân để tổ chức những buỗi lễ tại cơ quan, đón trẻ em các gia đình nghèo xấu số đến tặng quà.*

Kinh tế tiêu thụ:
Mùa Giáng sinh là dịp mua bán quan trọng nhất trong năm, cũng rất giống tháng Chạp trong nền kinh tế tiểu thương nước mình. Ngày Thankgiving, ngày thứ năm tuần cuối tháng 11 tây, là ngày nghĩ buộc và cửa tiệm đều đóng, nhưng ngày sau đó thiên hạ đổ xô bắt đầu đi sắm Christmas shopping. Mỹ gọi ngày thứ sáu này là ngày Black Friday - trong cách viết sổ sách Anh Mỹ, khi con số làm ăn màu đỏ là đang làm ăn thua thiệt (thu - chi = số âm) màu đen là số dương, làm ăn có lời. Sự thật có nhiều cửa hàng suốt năm chỉ nhờ vào tháng 12 mà sống, các tháng khác đều lỗ, mà cho là thường. Các thương nghiệp thường thuê thêm nhân viên tạm thời trong mùa lễ và có thể trươc nữa. Các ‘malls’ chỉ làm ăn lai rai trong suốt 11 tháng, đến tháng 12 mới thật có lời - mall là 1 khu thương xá rất lớn, là truyền thống Mỹ rặt, là nới số lớn hàng bán là đồ xa xỉ không nhất thiết cần cho cuộc sống căn bản, người đến dạo nhiều hơn là đến mua, trừ ngày lễ hội, ai cũng cần mua 1 thứ quà gì.
Kẻ nghèo người giàu ai ai cũng mua sắm không khác gì bên mình sắm Tết, có điều ta thì cúng bái và áo quần, sơn sữa nhà cửa, Mỷ thì đa số mua sắm là xa xỉ, quà cáp, trang hoàng, lễ tiệc.
Các mùa lễ hội vào đông trên thế giới mang tính chất gia đình vì lý do canh nông và thời tiết từ xưa, Giáng sinh cũng thế, nên việc thăm viếng gia đình là một khía cạnh lớn của kinh tế mùa đông. Các hãng máy bay làm ăn ráo riết và tăng chuyến bay nhiều tuyến gần 100% và các phi trương tấp nập nhất trong năm. Xăng thường có lên giá chút đỉnh.

Thức ăn truyền thống:
Người mình có bánh chưng bành tét thịt muối dưa hành thì người Âu Mỹ cũng có những thức ăn mùa đông, đương nhiên trở thành truyền thống cho mùa lễ hội. Đó là các món ăn làm để dành mùa không canh tác được trong xã hội canh nông ngày xưa. ‘Ham’ là đùi heo ngâm nước muối và treo hun khói lâu, tương tự như thịt heo ngâm nươc mắm của người miền Trung. ‘Ham’  được dọn một khối lớn độ 5 ký còn xương, đã được nướng trong lò cho chín (xưa thì lò than, nay lò điện hay gas, độ 4 tiếng trở đi) Tại Mỹ thì gà tây cũng còn đươc dọn giống như trong lễ Thanksgiving trước đó 1 tháng. Sốt ngọt được dùng với ham là sốt truyền thống làm bằng trái cranberry, một loại dâu chua. Bánh ngọt thì là bánh ngọt có pha trái cây khô ăn như những miếng mứt khô nhỏ, bánh gọi là fruitcake. Rượu uống trong tiệc đêm Christmas Eve, gọi là Christmas dinner, là rượu ‘eggnog’, whiskey pha với trứng gà và đường sữa, rất ngọt.

Các biểu tượng mùa lễ hội cuối năm:
Các màu biểu tượng là màu xanh lá cây và màu đỏ, màu trắng.
Về phong tục có nhiều loại cây, hoa đươc liên kết với lễ hội mùa đông. Nói chung là vì lý do chính: các loại cây hoa này mùa đông vẫn còn mọc… mạnh giỏi - ngoại trừ “hoa” poinsettia gốc Trung Nam Mỹ.

Lá và cây thông spruce. Cây thông là biểu tượng dân gian chính cho mùa Giáng sinh, được mọi săc thái tôn giáo khác Thiên chúa giáo chấp nhận và trưng bày (với 1 số phần tử do thái giáo tẩy chay) xuất phát từ truyền thống Đông Âu. Cây thông có hằng trăm giống khắp nươc Mỹ nhưng chì có 2, 3 giống đươc ưa chuộng vì hình nón đẹp, vì lá dày, vì màu lá, và vì mùi hương của lá. Giống được dùng trưng nhiều nhất (và trồng bán mọi nơi) là giồng spruce pine (xem hình). Các cơ sở thương mại trưng cây thông kể từ ngày sau Thanksgiving, đúng 1 tháng trước ngày Giáng sinh.

Holly (đọc là “ho-ly”, phân biệt với cách đọc từ holy (”hô-ly”, thánh thiện). Lá holly có gai và rất giống loài ô-rô miền sông nước cực Nam miền Nam. Người Mỹ dùng trồng thành dậu quanh vườn. (Bên lề: tên Hollywood, rừng holly, là từ cây này ra, phải đọc là ho-ly-uốt, không phải hô-ly-uốt).

Mistletoe là một loài chùm gởi, Âu châu và Mỹ châu có hai loại tương tự. Bên Âu châu từ các thế kỷ đầu tiên của sử ký đã xem lá cây này như linh dược gì đó và có tính chất thờ phụng. Qua nhiều thời đại quanh co lại được liên kết với mùa lễ hội mùa đông, và từ đó với lễ Giáng sinh. Bạn google mistletoe hay gui (tiếng Pháp) sẽ thấy nhiều giải thích khác nhau. Vì mistletoe nguồn gốc là đạo phù thủy Druids nên nhà thờ thiên chúa giáo ra lệ thay bằng holly cũng mọc xanh vào mùa đông để trang hoàng thay. Thông lệ holly từ đó mà ra.

Loại hoa poinsettia xuất phát từ Trung Mỹ, không mọc vào lúc lạnh bên Mỹ. Truyền thống trang hoàng Giáng sinh với hoa này xuất phát từ Mexico là một nước đa số Thiên chúa giáo, cũng từ 1 truyền thuyết nào đó ở xứ này, tức là tục lệ mới hơn hằng nghìn năm và tại Mỹ thôi - xin bạn google thêm.
Vì màu các vật tượng trưng cho lễ Giáng sinh, các bạn thấy tai sao màu tiêu biểu cho mùa lễ hội này là xanh và đỏ.

Trang hoàng:
Đươc xem các hình ảnh trang hoàng Noel gần đây tại VN thấy hơi… quá! Phải nói là phô trương hơn là trang hoàng. Thương nghiệp tại đây trang hoàng có chừng mực, chủ yếu là tiếp thị và gây chú ý, làm cho bà con cảm nhận không khí mùa lễ hội mà quên đi những lo âu về kinh tế riêng tư, và… mua, tiêu tiền. 
Nhà tư gia của dân thì trang hoàng giây đèn, hình tượng tôn giáo hay ông già Noel, cây thông bên ngòai, nhất là những nhà có trẻ em. Tùy kinh tế trong năm mà các con đường khu nhà ở (residential streets) sẽ sáng trưng hoặc tối hơn. Công tư sở gần như tất cả đều trang hoàng bằng 1 cây thông, giây hoa và ít đèn, nhưng đặc biệt tránh hình tượng tôn giáo. Ngày trước Giáng sinh thì nhân viên ai thích thì mặc màu đỏ và xanh cây (áo, cà vạt, áo len, khăn quàng, nón v.v…). Nơì nào có phát thanh nhạc thì là nhạc Giáng sinh thí dụ như trong malls, siêu thị, trên tivi, radio quãng cáo, nghe riết người muốn điên, nhất là năm nào cũng lập lại bấy nhiêu, vì đã nói truyền thống thì có gì mới. Nhạc “Giáng sinh” có 3 loại, loại chỉ nói về tuyết và mùa đông như ‘Jingle bells’, loại có Noel nhưng không tôn giáo như ‘Santa Claus is coming to town’ và loại tôn giáo, goi là Christmas carols như ‘Silent night’. (chữ “Noel” xuất hiện trong nhạc nhiều, ngoai đời người Mỹ it dùng nhưng quen nghe các sắc tộc khác hay nói nên cũng quen).

Toàn cảnh “máng cỏ” của Thiên chúa giáo, Mỹ gọi là Nativity scene. Máng cỏ cũng được dùng làm 1 tiết mục trang hoàng như cây thông nhưng ít hơn, vì nước Mỹ là nước Tin lành, chủ yếu là thờ Chúa Trời, không mấy thích tôn thờ các thánh hay nhân vật “ngoại vi” như Maria, Giu-se, thiên thần v.v… Nơi nào là công sở, đất công như công viên đặc biệt không duoc trang hoàng bằng bất cứ gì mang tính chất tôn giáo (các tôn giáo khác rất nhạy thưa kiện vụ này). Luật Mỹ tách rời tôn giáo khỏi chính quyền sanh ra 1 phần là để giảm các xích mích, lấn cấn giữa các tôn giáo, tạo an ninh cho xã hội, và người Mỹ rất đồng tình với các luật này, cho dù họ (giòng chính) là đa số tin lành thiên chúa giáo.

Lễ hội dân gian là những thể chế gắn bó những con người cùng chung xã hội, địa dư, vào những tình cảm việc làm tập thể. Lễ hội giúp các con người xã giao, liên kết, thông cảm nhau, tạo truyền thống và sụ đồng tình. Hai người cùng 1 địa phương, khi xa xứ gặp lại nhau sẽ nhận “bà con” vì cùng nơi xuất xứ cũng như truyền thống chung của mình tại nơi xuất xứ đó. Một khía của tinh thần dân tộc. Mỹ, và bà con di dân Việt Nam mình cũng chẵng khác chi thiên hạ mọi nơi.

Kết thúc mùa lễ hội cuối năm là Tết dương lịch.
Ngày đầu năm dương lịch là ngày nghĩ buộc, có nhiều địa phương tổ chức những lễ hội có tính cách địa phương. Nếu New York có cuộc lễ lớn ở quãng trường báo Times, Times Square, với quả cầu rơi từ từ điểm giờ đầu năm, và các nơi khác có pháo bông linh đình lúc “giao thừa”, thì Nam Cali có diễn hành hoa sáng đầu năm tại Pasadena, 1 thành phố trong cụm thành phố Greater Los Angeles (Los Angeles và Phụ cận). Cuộc rước xe hoa này tên Rose Parade có truyền thống năm nay là năm thứ 116, trước đây cư dân vùng này tổ chức mừng Tết tây bằng cuộc diễn hành các giống ngựa trong nông nghiệp và kéo xe. Sau cuộc diễn hành xe hoa được đem trưng bày tại một khu phố cho dân chúng vào xem (có trả tiền). Rose parade là của tư nhân tổ chức và có tính chất thương mại nhiều.

Hình 1: Các bạn để ý thời tiết tháng 1 ở Nam Cali. Trong khi các nơi khác là lạnh và bão tuyết thì trời hôm này là 70 độ F, dân chúng ăn mặc như mùa hè ở Canada. Thật ra cũng có ngày lạnh hơn và mưa lạnh, nhưng tương đối ít. Đây là tiền đề cho dân Ta và Tàu ăn Tết Âm lịch, khí hậu giông giống mùa Xuân ở Việt Nam, nếu nói mừng Tết Ta là mừng Xuân (còn những 2 tháng mới chính thức đến với đất Mỹ).
Mỹ đi làm lại nhưng dân sắc tộc Á châu thì sữa soạn ăn Tết đợt hai!

Phụ chú:

Nguồn hình từ Internet.

* - Holidays: kể từ ngày Thanksgiving, kể là 1 trong những ngày holidays này. Các ngày khác thì tất nhiên có Giáng sinh, Hannuka, Năm Mới. Riêng mùa Vọng là 1 mùa cầu nguyện Thiên chúa giáo, gọi là Advent, là tháng trứoc ngày Giáng sinh, cũng xem như 1 chuỗi ngày lễ, Mỹ còn gọi là Yuletide. Season là nói tắt  ‘Holidays Season’.

** - Xmas là một cách viết Christmas mà tránh viết chữ Christ là tên đức Chúa Trời, từ lâu. Đó là một lối kỵ húy chứ không phải trào lưu viết tắt của thế hệ mới nào.

*** - bên lề, cac bạn biết câu kết cho 1 lá thư, “Season’s best” là viết tắt “Best wishes for the Holidays Season” không?

**** - Chuyện 1 đêm Noel cách đây trên 15 năm, đã lên tivi địa phương. Có 2 em bé nhỏ nhà nghèo đêm Giáng sinh cha mẹ đi làm bỏ ở nhà với ông. Hai em bèn gọi điện thoại số 911 là số cấp cứu. Nhân viên cứu hộ hỏi chuyện gì thì hai em bảo là Giáng sinh mà ở nhà không có cây thông, không thấy Santa Claus, không có quà gì cả! Sở cứu hỏa đem xe vòi rồng và 1 ông già Noel đến thăm và trao quà!
Hai em bé này người Việt.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

27. December 2009 by thằng bờm.

Bối cảnh mùa lễ Giáng sinh tại Mỹ

December 2008 - 40 độ Farenheit

December 2009 - 25 độ F - cùng ngày 12.25. Năm nay 2009 có white Christmas tai Dallas, một hiện tượng được ghi nhận lần chót cách đây đúng 80 năm. Tháng 1 là cao điểm tổng cọng có thể có 10 ngày, 2 tuần tuyết rơi, nhưng vào đúng ngày Giáng sinh thì hiếm và được con nít hoan nghênh nhiều (con nít thích có gia đình xum họp đầm ấm, và tuyết thì chả ai đi đâu ra ngòai!). Tuyết chỉ rời vào 1 buồi chiều và ngưng về đêm nên không hơn 1 inch. Hạt tuyết rơi xuống khô (vì lạnh) và gió vẫn thồi bay như bụi trên mái nhà và giũa đường. Chỉ khi nào hơi ấm trở lại thì mới co đọng lại với nhau như trong hình.

80 độ F vào mùa hè tai Dallas, TX

 27 độ F vào ngày 25.12.2009. Một inch tuyết chưa đủ dày để che phủ cỏ úa và lá khô trong vườn.

28 độ F. Một khu thương mại người Việt và Hoa-Việt rãi rác trong thành phố Dallas bang Texas. Lúc này mưa phùn rất lạnh, chen với từng cơn bột tuyết bay (snow flakes, hoa tuyết). Phân biệt hạt nươc mưa và hạt tuyết, cùng kích thước: hạt mưa rơi thẳng, hạt tuyết bay là đà theo gió mạnh nhẹ. Người viết không đủ chịu đựng đứng lâu chờ có tuyết bay mà chụp, chỉ vừa run vừa bấm vài hình rồi vội vã chạy vào trong chợ.

 28 độ F bên ngoài khu thương mại (chợ + hàng quán) Mặc dù dưới độ đông, nươc trên dường chưa đông kịp vì còn sưc nóng của đất và hơi nóng xe qua lại. Sáng lại thì vẫn vủng nước đó nhưng lại là đá cứng, cũng màu săc đen, gọi là black ice, trên lộ rất nguy hiểm. Người đi trợt té rất nặng. Ăn mặc nhu người trong hình cũng không chết liền nếu chỉ để ra xe! Muốn ở lâu ngoài trời thí dụ như dọn dẹp vệ sinh thì phải dày hơn và bịt tai (vành tai ít máu, lạnh rất đau, vả lại màng nhĩ tiếp cận trực tiếp với khí hâu bên ngoài cũng rất đau. Hơi hít vào mũi là 28 độ F và phải được máu làm nóng trươc khi vào tới phổi, bạn nghĩ có phải là 1 thích nghi lớn của cơ thể không. Tay không mang bao tay sẽ cóng rất mau, nhất là nếu phải ướt.

28 độ F bên ngoài bải đậu xe, mưa lâm râm pha với tuyết bay (tuyết không rơi thẳng mà bay theo gió nhẹ tựa đám bụi trắng) Sau khi xe đậu lâu và nguội dần (2, 3 tiếng) tuyết sẽ phủ lên kính và lúc đó phải cạo mới lái đi được.

70 độ F bên trong khu chợ. Nói chung các thương nghiệp trang hoàng lễ hội có chừng mực không quá đáng lòe lẹt, có nơi nhiều hơn nơi khác, Mỹ cũng như ta. Blog này nói về người Việt tại Mỹ, chỉ nói về gì mắt thấy tai nghe, hình ảnh Xmas Mỹ có thể tìm xem trên mọi báo chí và cũng không mấy đặc thù tiêu biểu cho đời sống bình thường.

70 độ F bên trong khu chợ. Các cây thông bán như cành mai tháng chạp, lúc cao điểm cây cao 3 mét có thể mắc 200 dollars, lúc cận ngày 24 tháng 12 thì xuống có thể 20 đô hay… cho không, cũng như cành mai chiều 30.

                                                                                            25 độ F bên ngoài.

Một khu nhà trung lưu thành phố Dallas. Nhà nhà đều trang hoàng bằng đèn và giây màu, ngọai trừ nhà người do thái giáo. Người do thái giáo cố tình để quanh nhà thật tối vì cho đến nay họ vẫn không có thiện cảm với lễ lớn này của thiên chúa giáo và cố tình không hội nhập - đó là 1 sự thật mà ít ai dám đá động đến, người do thài hằng năm vẫn kiếm cớ kiện khi biểu tượng tôn giáo (ki-tô giáo) được trưng bày nơi công cọng vì luật cấm chính quyền lớn nhỏ thiên vị 1 tôn giáo nào. Họ phản đối và tỏ vẽ không thích khi mình chào họ bằng câu Merry Christmas. Người Mỹ muốn làm ăn với họ buộc phải dùng câu Happy Holidays - nôm na là mừng các ngày lễ (trong đó mặc nhiên có 1 ngày lễ Hannuka là một ngày lễ thứ yếu không quan trọng trong Do thái giáo). Ngưới Mỷ giòng chính khá bực bội về hiện tượng này.

75 độ F bên trong

Một gia đình Việt Nam về ăn lễ Giáng Sinh từ 3 tiểu bang, 5 thành phố. Thanksgiving và Giáng Sinh là 2 ngày người Mỹ đi lại thăm gia đình nhiều nhất trong năm. Thường khi thì vé may bay và xăng lên giá vào mùa lễ hội từ trước ngày Thanksgiving cho hết Tết dương lịch lại xuống.

Một nhà hàng Việt tại Dallas, 12.2009. Lúc này là 35 độ F. Từ chiều ngày 24.12 (ngày trước Giáng sinh gọi là Christmas Eve) và trong hết ngày 25.12 (là ngày Giáng sinh chính thức - Christmas) các nhà hàng Mỹ đều đóng cửa. Chỉ có nhà hàng Việt (và Á châu nói chung) là mở cửa nên có ai muốn đi ăn Noel ngoài cùng bạn bè gia đình thì vẫn cứ có chổ để đi. Dĩ nhiên người Mỹ giòng chính không đi ăn nhà hàng ngày Christmas*.

Phụ chú:

Ngày 25 tháng 12 thì công sở, trường học, nhà băng, tuyệt đại đa số hãng xưỡng và đại đa số thương nghiệp lớn nhỏ đều đóng cửa. Điều đáng chú ý là tuy hiến pháp Hoa kỳ buộc tôn giáo và chính quyền không được có liên quan, ngày lễ Giáng sinh các công sở như bưu điện, tòa thị chính, trường công lập v.v… đều đóng cửa. Âu Mỹ nói chung đã xem những ngày này là lễ hội dân gian, ngoại trừ thiểu số do thái giáo (tương đối nhỏ nhưng rất có ảnh hưỡng kinh tế) nhưng cho đến nay vẫn chưa công khai phản đối, mặc dầu phản đối như vậy vẫn hợp hiến. Thiểu số hồi giáo thì đương nhiên không dám lên tiếng phản đối!

Những ngày này đường phố vắng như ngày Mồng Một bên mình.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

15. December 2009 by thằng bờm.

Nước Mỹ ở vĩ độ cao, bốn mùa khác biệt rõ rệt là điều thay đổi quan trọng nhất trong đới sống một di dân từ Việt Nam. Điều khác biệt rõ nhất, trước cả khác biệt về khí hậu, là sự thay đổi thời gian sáng tối trong ngày qua các mùa.

Giả tưỡng một người đi ngủ một đêm hè và ngày hôm sau thức dậy vào một ngày đông, sẽ tưỡng chừng như mình đã bị đưa vào một hành tinh khác. Thật vậy, ngày hè vào lúc gần 9 giờ đêm bạn còn có thể thấy ánh mặt trời le lói ở chân trời trong khi vào mùa đông mặt trời lặng vào lúc 4 giờ rưỡi (Đông chí, tại vĩ độ Los Angeles), một khoãng cách gần 4 tiếng đồng hồ*. Nếu kể cả gần 4 tiếng đồng hồ ánh sáng lúc rạng đông thì sự hiện diện ánh sáng mặt trời trong đời sống con người thay đổi thật lớn lao.
Vào mùa hè lúc 8 giờ tối (20 giờ) còn có thể rũ bạn ra bờ biển chơi một vòng xem mặt trời lặn, nhưng mùa đông, tan sở lúc 5 giờ (17 giờ) thì đã tối đen, nhất là vào những ngày mây mưa hay tời đổ tuyết, xe cộ lên đèn sáng rực. Ở các vĩ độ cao hơn nữa như tại các thành phố có nhiều người Việt như San Jose (gần San Francisco), Seattle, thủ đô Washington, New york, thì sự cách biệt này còn lớn hơn nữa.

Cảnh quang thực tế mùa đông - Cây xồi (oaks) rụng lá, cành tuy trụi nhưng không khô, không dễ gãy, đầy nhựa sống.**

Ở Việt Nam, người ta hay nói “nữa trưa đứng bóng”, bóng cây bóng người lúc đúng Ngọ thì ”đứng”, nói cách khác là ở ngay dưới chân. Ở Mỹ vào mùa này ngày nào có nắng lúc 12 giờ bạn có thể thấy bóng mình soi dài như trong buổi chiều Sài Gòn lúc 5 giờ (17 giờ). Bóng người lúc đúng 12 giờ thiên văn* chỉ hướng chính Bắc. Đó là vì mặt trời không bay theo vòng cung lớn nhất trên trời  mà vòng cung dời về hướng Nam rất nhiều.

Đó là, theo người viết, sự khác biệt lớn lao nhất giữa đời sống trên đất Mỹ và tại quê nhà, một sự khác biệt có ảnh hưỡng sinh lý*, trong nếp sống xã hội gia dình, kinh tế và lây lan ra cả tư duy tình cảm, tánh tình. Khác như thế nào và có khía cạnh yếu tố nào đo đạc (vì chỉ có đo đạc được thì mới có thể nói là khoa học, có chứng minh) được không thì ngừoi viết không thể nói rõ ràng được, nhưng là một điều người viết có thể đoan chắc mà không sai.

Người kiều dân Việt tại Mỹ không ít nguời khoác lác là người… “siêu-Việt”, không còn giống người ở quê nhà vì họ đang giàu có và sống trong một xã hội giàu có, tiến bộ tiện nghi và khoa học, hiểu xa biết rộng.  Họ nêu ra những khác biệt về thâu nhập, xe cộ nhà của, của cải gia tài, học lực và bằng cấp, những khác biệt về thời trang, thói tánh. Không hề một ai để ý đến nhưng điều nêu trên, mà có nhận biết thì cũng không cho là quan trọng, chỉ là một khía cạnh hiếu kỳ để mang ra ba hoa về lễ hội, tuyết trắng, thu vàng và những thời trang ăn mặc hời hợt.

Đời sống con người chủ yếu là thời gian sinh họat kinh tế, vui chơi hay học tập. Cả 3 đều bị ảnh hưỡng nặng nề bởi chu kỳ sáng tối đổi thay với biên độ lớn như vậy. Cho dù ánh đèn điện và các kỹ năng cao cấp khác đã giúp đỡ rất nhiều để xóa bớt sự xáo trộn lớn lao trong đời sống này, cả 3 đều phải thích ứng gần như liên tục, từ mùa này qua mùa khác. Thích nghi thì phải thay đổi. Thay đổi mỗi năm 2 lần lớn là đông hạ, với 2 thời gian chuyển tiếp là thu xuân. Con người sống theo một quy luật ép buộc thay đổi có chu kỳ bởi tạo hóa (phong thổ) sẽ có những đặc tính khác hẵn người khác sống ở trong những điều kiện thiên nhiên không giống như mình.

Một khu nhà trung bình ở thành phố Dallas, bang Texas vào mùa đông. Một ngày trung bình (40 độ F). Đây là hình ảnh đặc trưng (typical) hơn là hình ảnh thành kiến phủ tuyết trắng của mùa đông “bên Mỹ”. Cây trút lá, cỏ vàng úa, đường vắng vì người người đều chọn ỏ trong nội thất không ra ngoài.

Khí hậu vùng ôn đới tất nhiên có sự thay đổi từ ấm qua lạnh, nhưng vì nước Mỹ lớn nên những vùng miền Nam và các bang như California, Texas, Louisiana, Florida it ảnh hưỡng lạnh và có thành phố không bao giờ thấy tuyết rơi là gì. Dù sao ngoại trừ Florida và Hawaii thì các nơi khác trên đất Mỹ cũng chịu khí hậu lạnh mà tại Việt Nam không bao giờ có, như những nhiệt độ dưới độ đông nước đá là thường.

Hồi nhỏ tại quê nhà đi học nghe dạy rằng 0 độ C là nhiệt độ nước ngoài trời phải đông thành đá cứng, nghĩ rằng là đây là giới hạn tuyệt đối của đời sống các sinh vật, dưới nữa thì không còn thực vật động vật nào còn có thể tồn tại được. Qua đây mới thấy 32 độ F chỉ là một cái mốc con người khoa học đánh dấu lên hàn thử biễu. Cao điễm mùa đông (Tháng 1) nhiệt độ dưới 32 độ rất thường xuyên trên hầu hết lãnh thổ, cho dù các ngày nắng ấm hơn nhiều hơn là ngày lạnh giá trong mấy tháng mùa đông.

Cũng một thành kiến của lúc còn nhỏ tại quê nhà Sài Gòn, hể nghe đến mùa đông tại các nươc ôn đới Âu Mỹ thì nghĩ đến tuyết trắng bao phủ cảnh vật. Sự thật là trên một nửa nươc Mỹ vào mùa đông chỉ có tuyết một cách hiếm hoi, cho đến nỗi có thành ngữ white Christmas là một ước muốn, một mơ ước nguyện vọng của người ta, rằng là đêm Giáng sinh có tuyết rơi cho đẹp, thơ mộng và lãng mạn. Tuyết chỉ rơi như những cơn mưa, hay trong bão tuyết, khi độ ẫm và độ lạnh không khí thượng tầng đạt những thông số nào đó. Ngoại trừ trong trường hợp các cơn bão tuyết có gió lạnh, khi tuyết roi thì hạ tầng không khí lại ấm hơn những ngày đông không tuyết (xin google thêm ‘wind chill factor’ để xem yếu tố gió làm hạ nhiệt độ không khí như thế nào).

Một ngày nắng ấm mùa đông tại Dallas (55 độ F) bang Texas. Nhìn ảnh rọi lớn bạn có thể thấy vết bẩn trên xe ngoài xa lộ. Đó là vết bụi muối mà những ngày sau cơn mưa lạnh ban đêm nước đóng băng thành tảng trên đường, cơ quan lục lộ phải cho xe đem rãi đều (muối hầm mỏ trộn với cát sạn. Muối hạ độ đông của nước. Muối có tac dụng làm rỉ mọt mạnh nếu không sớm rữa sạch). Những ngày lạnh khô như trong hình độ ẩm rất thấp, con người cử động gây ma xát (với áo quần, thảm vãi, ghế ngồi, xe v.v…) tạo tĩnh điện nhiều, tay đụng vật gì khác, như trái khóa cửa hay ngay cả tay người khác cũng xẹt lữa điện rất đau!

Một thành kiến khác mà qua đây mới thấy rõ là sai, là mùa đông là mùa cuối năm, như ta thường nói “xuân hạ thu đông”. Mùa đông chỉ bắt đầu vào cuối tháng 12 dương lịch, nói chung mùa đông là 3 tháng đầu năm tây (Tết âm lịch rơi ngay vào giữa mùa đông của Mỹ!) Chỉ vào tháng 4 thì tuyết các vùng cực Băc mới tan hết, cuối tháng 4 các vùng cao còn có du lịch trượt tuyết. Khi người Mỹ nói “in the winter of 2010″ có nghĩa là “trong đầu năm 2010″. Mỹ không liên kết hai ý niệm Xuân với đầu năm (New Year), nhất là hiện nay tại xã hội đa chũng tộc này có Jewish New Year, Chinese New Year, Cambodian New Year, Orthodox New Year, v.v… và v.v…!

Một ngày mưa lạnh tại Dallas. Những ngày mưa lạnh nhiều hơn là ngày tuyết rơi, nhất là vào lúc giao mùa (tại đây tuyết rơi trong năm đếm chỉ hơn đầu ngón 2 bàn tay)  Cỏ cây còn lại rất ít (thảm cỏ đã úa khô) , loại đã được các nhà chọn giống chống lạnh gây giống bán.

Ngoài con người, sinh vật không có con nào tồn tại và định cư được một nơi mà khí hậu khác biệt nơi sinh đẻ một cách lớn lao như sự khác biệt giữa khí hậu Viet Nam (39 độ C tại Sài Gòn) và số lớn các nơi định cư của kiếu bào Việt Nam tại lục địa Mỹ (37 độ C mùa hè - âm 5 dộ C mùa đông).

Một khi sinh lý con người đã điều tiết và bình thường hóa được với môi trường này, không thể nào nói rằng cơ thể con người còn y như lúc nguyên thủy là lúc sanh ra, nơi chôn nhau cắt rốn. Con người phải có thay đổi, một cách rất căn bản. Thay đổi từ hormones, các metabolisms, hệ thống chức năng miễn nhiễm (immune system) từ đó phải có thay đổi tính năng sinh lý và tâm thần nào khác thì không rõ rệt nhưng khó chối cãi.

Nói tóm lại, người Việt đến sinh sống trên đất Mỹ đã thay đổi theo chu kỳ con tạo một cách thụ động mà ít người để ý. Theo thằng Bờm thì dấu ấn phong thổ này quan trọng về sinh lý cũng như tâm thần (biologic and psychologic/behavioral), có thể, với con mắt sắc bén, nhận thấy khi tiếp cận con người được. Đây cũng là một chướng ngại vô hình trên đường hội nhập, và ngược lại với người trở về lại quê nhà. Cũng nên nói là chỉ là một chướng ngại nhỏ và tương đối dễ vượt qua nhờ phương tiện vật chất sẵn có và chỉ dẫn người chung quanh khi mới di cư đến - ngoại trừ đối với người đã già mà phải di cư.

Một ngày nắng ấm tại một khu thương mại nhỏ người Việt và Việt gốc Hoa. Nhiệt độ khoãng 55 độ F. Nếu ngoài bãi đậu xe có chút gió thì sẽ là 40 F, bà con không ai dại đứng ngòai chơi, chỉ mau mau vụt vào bên trong chợ, nơi nhiệt độ sưỡi là 75F. Hình vắng là vì vậy.

Ngày trước Giáng Sinh bên một thương xá tại Dallas. Hôm nay nhiệt độ là gần 32 độ F, độ đông nước. Mưa lạnh rơi xuống mặt đường sẽ đông tức khắc và tạo thành những mãng băng nhỏ như thấy trong hình, người đi sẽ trợt té dễ dàng (tại nạn trợt té tăng rất cao vào mùa đông, nhất là những ca nhập viện gãy chân người già), xe thì nếu cáng phải nhiều bánh cùng lúc sẽ trợt văng ra khỏi đường đi, gây tại nạn hàng loạt.

Post tới: Lễ hội mùa đông.

thằng Bờm

Phụ chú:

Bạn đọc có thể thất vọng là sao không thấy có ảnh tuyết trắng. Đó là vì trên thực tế như đã nói những ngày tuyết rơi hiếm như những ngày mưa. Sau khi tuyết rơi cảnh quang chỉ đẹp độ vài ngày nếu nhiệt độ thấp, nếu không tuyết sẽ tan mau. Khi tan thì để lộ bụi, rác, lá cây khô, bùn trong rất…  bẩn. Dĩ nhiên ở các bang cực Bắc thì tuyết có thể tồn tại hàng tuần hàng tháng, sẽ bồi thêm sau các cơn bão tuyết. It ai kể cả người Mỹ bản xứ thích lên đó sinh sống. Du lịch thì được!

* - Không kể cái gọi là daylight saving time, giờ mùa đông/giờ mùa hạ. Mỗi Tháng 3 (tuần thừ 2) và Tháng 11 (tuần đầu) thiên hạ phải chỉnh đồng hồ lúc 2 giờ đêm, tới (mùa xuân) và lui (mùa thu) 1 giờ để tận hưỡng ánh sáng nắng vào buổi chiều. Ngọai trừ Hawaii và Arizona viện lý do gần xích đạo quá rồi, chiều nào cũng như nhau hè hay đông, thay đổi làm chi cho phiền. Lý do là kinh tế nhưng nay có khuynh hướng muốn hủy bỏ vì chẳng lợi ích gì cho đời sống hiện đại (lý do ban đầu là vì muốn tránh bớt… hại điện).

** - Trong nhựa cây có hóa chất tựa chất cồn, hạ độ đông của nước H2O trong cây nên cây vẫn rất… mạnh giỏi, nhựa trong cây vẫn chảy. Các cây nhiệt đới không sống qua mùa đông được vì không có chất này, nước trong tế bào đông lại thì tế bào bể và cây chết khô. Nhiếu người thấy cây bông giấy (bougainvillier) có vẽ cứng cáp đem trồng ở Texas nhưng không sống được.
Mùa đông các cành cây có thể có nguy cơ gãy vì lý do rất đặc biệt, đó là băng đá đóng lên cành nhỏ và lớn tạo sức nặng tăng nhiều (1 lít nước cân nặng 1 kí lô) Khi đêm lạnh dưới độ đông mà có hơi nước hay nước mưa, mưa phùn hay sương dày, nước sẽ đọng lại trên cành lớn nhỏ - sáng xem thì rất đẹp, lung linh nếu có mặt trời. Cây gãy xuống đường và lên giây điện sẽ rất nhiều. Tuyết rơi không làm gãy cây vì tuyết nhẹ, tan mau, và có ít gió sẽ rơi liền. Băng (frost - nước đá) và tuyết (snow) khác nhau về chất và điều kiện thời tiết gây ra.

- Ánh sáng mặt trời ảnh hưỡng mức melanin, dopamine trong cơ thể, hai chất này trực tiếp ảnh hưỡng đến giấc ngủ (và ngược lại là sự tỉnh thức) của con người. Hệ thống miễn nhiễm và đề kháng cũng bị ảnh hưởng lớn bởi ánh sáng mặt trời. Thằng Bờm nhận thấy dân bản xứ chết vì những lý do mà tại Việt Nam xưa kia cho là… lãng xẹt: Salmonella, E.Coli, cúm, cơn suyễn, cơn dị ứng v.v… Người Mỹ là những khổng lồ chân đất sét. Dân da đỏ bản xứ thì thôi, bạ gì cũng chết (gần diệt chủng cũng vì thế, không chịu được bệnh mà người da trắng đem qua)

- Nước từ trời, mùa đông có nhiều loại. Tuyết thì có lúc hạt lớn như hạt đậu (snow flurry) như khi sa nhiều hay trong cơn bão tuyết. Khi nhẹ lai rai (như mưa dầm) thì hạt nhỏ nhất (đơn vị) gọi là snow flakes, nhỏ như hạt mè, hình sao muôn cạnh xem rất đẹp mắt (chỉ xem gần trên bàn tay thôi, khi bay không nhận ra được) Đó là hình sao tuyết mà cac bạn thấy dùng làm trang hoàng Noel. Mưa thì có mưa thường như mọi nơi nhưng rất lạnh. Có loại mưa thật lạnh gọi là freezing rain, hạt mưa chạm đất là thành đá ngay tức khắc, tựa như hạt sáp đèn nhỏ xuống bàn. Thứ mưa này là độc hại hạng nhất cho xe cộ, thấy rơi lên kính thì mau mau dừng lại mà chờ, thường không lâu sẽ qua (trờ về mưa thường lại. Có loại tương tự gọi la sleet, gần giống như mưa đá bào (loại đá bào nhận con nít ăn với xi-rô), cũng rơi ngắn hạn nhưng thấy mà… rét. Hai loại mưa này khi rơi lên kính xe nếu bạn bật quạt nước sẽ không đi mà dính lại thành lớp nươc đá, sẽ hết thấy đường trong nháy mắt.
Có điều bạn nên biết là, trong mùa đông gần như không bao giờ có mưa đá, gọi là hail, chỉ có trong cơn giông mùa hạ (thunderstorms). Cục đá nhỏ như hạt bắp là thường, xui thì có thể lớn như trứng cút, bể kính xe, mái ngói, và bể… đầu nếu ngu mà đưa đầu ra mưa. Có năm có cục lớn bằng quả trứng gà Mỹ gọi là golf ball-size, các bãi đậu xe thiệt hại 100%, không hiếm lắm. Có bán lọai bảo hiễm này, ai khôn thì mua.
Nên nói là đa số dân Việt Nam sống tại miền Nam California không bao giờ phải chịu những loại này, năm nào có chút mưa đá hail mùa hè thì vui lắm rồi.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

5. December 2009 by thằng bờm.

Nam California là một vùng sa mạc mênh mông. Các bạn tưỡng tượng một vùng khô cằn vùng Phan Rang gần biển và nhân nhiều (10000 lần) ra thì đó là vùng sa mạc quanh các thành phố như Los Angeles, San Diego, Santa Barbara.

Vùng hình này chụp cách Los Angeles (và Quận Orange nơi có tụ tập dân cư gốc Việt lớn nhất thế giới - khoãng 200 000 người) khoãng 200 km, lái xe thì 1 giờ rữoi hơn.

Mùa này vào đông các đĩnh núi, cao độ trên 2000 mét, có ít tuyết. Sa mạc này là trên một bình nguyên đã cao hơn vùng ven biển. Bạn vào Google thì sẽ thấy vùng phía đông của thị trấn Palm Springs. Mùa đông khá lạnh và mùa hè rất nóng. Địa điểm hình này chụp là một eo gió, hình thức 1 cái “cửa ãi”, gió luồn qua từ miền ven biển, gió đặc biệt mạnh lái xe cao tốc rất dễ mất tay lái, xe thùng thì lật là chuyện thường gặp bên đường.

Các cụm cây trong hình là 1 loại thông cằn cõi, người mình có thể sánh với cây tùng, mọc nhiều nhưng thưa thớt ở sa mạc. Mỹ gọi là chaparral, mùa nóng cháy “rừng” dữ dội. “Hy vọng” có dịp sẽ chụp cảnh cháy rừng vùng Nam California khác tặng bạn đọc xem chơi.

Đây là đỉnh của cái “eo” gió luồn. Xe tải thì to bằng cái nhà, so sánh để thấy mỗi cột trụ cao bằng cao ốc 10 tầng, mỗi cánh quạt thực sự là 1 cánh máy bay, với thiết diện và công dụng vật lý y như 1 cánh máy bay.

Thật sự thì lối sản xuất điện này không hiệu xuất mấy (efficient. Efficiency là  tỷ số giá trị thu hoạch chia cho <năng lực - vốn đầu tư - chi phí vận hành>) vì cần chiếm hẵn 1 mặt bằng bao la, và xa nơi dùng điện (ai mà ra sa mạc ở, và điện mất mát rất nhiều nếu cần tải đi xa). Nói chung các trại gió chỉ có công xuất 30% thời gian đêm ngày, có mùa cao hơn, mùa thấp hơn. Vùng này vi địa thế tốt nên thời gian sản xuất có cao hơn. Dưới đây xin trích một giãi thích trên mạng xuống để bạn có khái niệm.

“One 1.8 MW wind turbine at a reasonable site would produce over 4,7 million units of electricity each year, enough to meet the annual needs of over 1,000 households, or to run a computer for over 1,620 years.”

Nhưng có còn hơn không, sa mạc để đó có ai qua. Những khu này gọi là wind farms, như “nông trại gió”,đầu máy gọi là wind turbine, khi quay gây tiếng kêu rít rít khá lớn và âm giai cao, nên có nơi nào nhiều dân cư ngụ gần hay bị than phiền và kiện cáo.

thằng Bờm

Phụ chú:
Hình thằng Bờm đi làm ăn thường qua vung này chụp. Vưa lái xe trên trăm cây số giờ tay phải bấm máy. Không copyright gì nhưng có ai dùng mà nêu xuất xứ thì vui thôi. Trên Google Map hay Google Earth cũng thiếu gì.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

2. December 2009 by thằng bờm.

Lâu lâu có dịp xin bàn chút dỉnh về anh ngữ. Nhân tiện nói về cảnh sát, là danh từ police.

Nói về police như là 1 cơ quan:

- State police has come and arrested him.
Cảnh sát tiểu bang đã đến bắt ông ấy.

- The police has announced that 1st street will be closed on Sunday.
Cơ quan cảnh sát đã thông báo là đuờng số 1 sẽ đóng chủ nhật này.

Nói về police như là 1 nhóm ngừời (số đông - plural form):

- State police have come in force to arrest him.
Nhân viên cảnh sát đã đến rất đông (lực lượng hùng hậu) để bắt ông ta.

- I saw a lot of police at the street corner.
Tôi có thấy nhiều người cảnh sát ở góc đường.

Dùng chủ từ thay cho “police” nào đúng? 

- The Los Angeles police? It doesn’t have enough manpower.
Cảnh sát Los Angeles à? Họ không đủ nhân lực.

- The police? they don’t care!
Cảnh sát ấy à? họ đâu có quan tâm!

Cả hai câu đều đúng, và hoán chuyển đuơc.

Từ đồng nghĩa thường dùng:

Policeman, police officer (bất kể là sĩ quan hay không), patrolman (nếu nói người cảnh sát tuần tra xa lộ),
Constable ít dùng hơn, chủ yếu các vủng hẻo lánh, Alaska.
Từ cop dùng như slang - tiếng lóng - nhưng thông dụng, ngay cả trên truyền thông. Từ này cho đến nhưng năm 60 còn mang ý khinh bỉ, nay thì có thể dùng mà không có ý miệt thị.
Sheriff deputy hay deputy, marshall, là cảnh sát viên của các cơ quan đề cập phần trên.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

30. November 2009 by thằng bờm.

Chính quyền địa phương Mỹ cấp thành phố được tổ chức như những pháp nhân độc lập về tài chánh - như những công ty, có lời có lỗ có cổ phần bán cho công chúng, và có lúc cũng… phá sản!

Cảnh sát của thành phố là công nhân của thành phố, bảo vệ luật hiện hành và ăn lương của thành phố, và đặc biệt thành phố chịu trách nhiệm nhân viên công lực của mình trươc pháp luật của bang và của liên bang. Mặc dầu có trợ cấp của bang và liên bang, thành phố nghèo có cs (cảnh sát) nghèo, thành phố giàu có cs giàu. Thành phố tuyển nhân viên cs như tuyển bất cứ nhân viên nào khác, dựa trên khả năng nghề nghiệp. Thường thì là cựu quân nhân hay học sinh tốt nghiệp trường cảnh sát ở các địa phương gọi là hoc viện cảnh sát (police accademies). Huấn luyện tại chổ theo quy tắc gắt gao, và thủ tục phải theo khi hành sự phải đuợc tuân theo triệt để. Có nghĩa là làm gì cũng “theo bài bản” không thể tùy hứng, tùy tình cảm. Làm ra ngoài sẽ bị nghiêm phạt, nội bộ như lương bổng hay ngạch trật, hay ra pháp luật như bất cứ ai.
Như đã nói trong post trước, cs có lương cao - vì chuyên môn tay nghề cao* - và nhiều quyền lợi và hưu bổng bảo đảm và hậu, nên không bị cám dỗ của tham nhũng, và cẩn thận làm sao cho giữ được không mất việc. Lý do mất việc dễ nhất là bị… dân thưa.
Khi bị dân thưa thì thành phố, như người chủ của cs, sẽ phải tốn chi phí ra tòa và nếu thua sẽ phải bồi thường bằng tiền của công quỹ thành phố - là tiền thuế của dân! Cho nên chính quyền thành phố phải cố gắng kiểm soát cs của mình nếu không thì sẽ… mất chính quyền.

Đến đây xin đề cập đến cs trên phim ảnh Mỹ được đem chiếu trên cùng khắp thế giới để bạn dễ liên tưỡng. Bạn thấy có cảnh sát (police), có FBI, có sheriff v.v… chắc bạn có thắc mắc đôi chút: khác nhau như thế nào. Sau đây xin thưa một cách đại khái nhưng để bạn có khái niệm rộng (overview) nếu muốn chi tiết hơn xin vào từng tên gọi trong wikipedia cũngđược.

Mỹ có chính quyền (và luật) liên bang, chính quyền (và luật) tiểu bang, sau cùng là chính quyền quận và thành phố, cũng có luật riêng. Thế thì, mỗi luật có cơ quan chấp hành luật đó, đo đó có cơ quan công lực riêng. Các cơ quan này gọi là law enforcement agency (ies). Tiếng Việt không có từ nào tương xứng, chỉ có chấp hành là gần nhất nhưng chỉ là một khía thụ động như thi hành, còn khía “áp đặt” luật thì không có. Vậy xin dùng động từ “chấp hành” để nói “thi hành và áp đặt luật”, law enforcement. Liên bang và tiểu bang có bộ luật hình sự (penal codes), cac chính quyền khác thì luật về nhà đất và thuế là chính, ngoài vài luật lặt vặt về hành chính, giao thông v.v… Quốc gia thì có luật hiến pháp, là chỉ nam tuyệt đối cho các luật khác. Đây mình nói chung về luật hình sự.

Liên bang có những cơ quan mà cac bạn thường nghe thấy trên truyền thông hay phim ảnh.

FBI: là cảnh sát liên bang, thuộc bộ nội vụ (bộ công an - Department of Justice) FBI chỉ tham gia khi có vụ vi phạm luật liên bang, trên phi cơ hay ghe tàu và nhà băng, những tội hình sự đã được nâng lên cấp luật liên bang - vì nghiêm trọng - như một số tội về ma túy, tội bắt cóc (xin xem vụ bắt cóc Lindberg), nay có thêm tội “khủng bố”, tội có tính cách kỳ thị và vi phạm nhân quyền (nay được gọi là hate crimes), và những vi phạm xuyên qua phạm vi tiểu bang, như cướp chạy qua tiểu bang khac.

US marshall: cái này nhiều người ở Mỹ còn không rõ, kể cả và nhất là phe ta kiều bào Việt. Hẵn các bạn có xem phim The fugitive, hồi truơc 1975 truyền hình quân đội Mỹ hằng tuần cũng có mang chiếu lọat show tivi nổi tiếng này. Trong phim, người săn bắt tài tử chánh là một tội phạm liên bang đang đào thoát, là một US marshall chứ không phải nhân viên FBI. Đó là vì US marshall là cơ quan công lực của tòa án liên bang. Khac nhau cái gì, bạn hỏi?
Khi chưa bắt dược một nghi can thì vụ vi phạm do FBI, như từ trong tên gọi, điều tra và truy bắt. Một khi đã bị kết tội rồi - là tội nhân - thì là do US Marshall Office quản lý, nếu trốn chạy là US marshall truy bắt*.

Các cơ quan chấp hành luật liên bang khác là cảnh sát di trú và hải quan(I.C.E. immigration and custom enforcement), Secret Service, chỉ điều tra truy lùng tội làm bạc giả và những gì liên quan đến tiền tệ. Vâng, Secret Service nghe như “mật vụ” nhưng nhiệm vụ chính chỉ là bảo vệ yếu nhân và bảo vệ đồng đô la, và không “mật” hay mờ ám gì cả. Ngoài ra sở thuế IRS và Bưu điện cũng có cảnh sát (tầm liên bang) riêng - tội có liên quan đến phương tiện là bưu điện là thuộc hình luật liên bang, dễ hiểu vì nó xuyên qua nhiều địa phận.

Đó là cảnh sát quôc gia (national police), có quyền trên khăp lãnh thổ. Các ngành cảnh sát khác là diện địa (territorial), là cảnh sát bang, quận và thành phố.

Cảnh sát bang - state polices - ở mỗi bang có tên gọi khác nhau cho có vẽ đặc trưng nhưng giống nhau về quyền hạn và nhiệm vụ. Thí dụ cảnh sát bang California gọi là California Highway Patrol*3, Texas thi gọi là Texas Rangers, Georgia thi gọi là GBI - Georgia Bureau of investigation. Và các bang cũng như liên bang cũng có cãnh sát của tòa là marshalls - chỉ làm nhiệm vụ tòa giao phó.

Quận không có police mà gọi là sheriff. Ông cò quận là ông sheriff, bầu như bầu dân cử khác, và nhân viên cảnh sát gọi là sheriff deputy (ies). To deputize là giao phó nhiệm vụ. Police dùng chỉ cảnh sát của thành phố. Nếu cac bạn du lịch Mỹ, sẽ có lúc lái xe ra những nơi mà không thấy police mà chỉ thấy xe để tên “Sheriff”. Đó là vì nhưng vùng đất đó không thuộc lãnh thổ thành phố nào, mà còn là đất “hoang” của quận, chưa có ai đến định cư khai thác, và incorporate - nghe như corporation (công ty) phải không? Đúng vậy, thành phố là một công ty*4.

Cảnh sát diện địa chấp hành luật tiểu bang, và các luật nhỏ của các nhà nước nhỏ cấp quận (counties) hay thành phố (cities). Thí dụ police thành phố sẽ bắt ăn mày hay không là do luật của thành phố, phạt vứt rác v.v… và bắt kẻ giết người (giết người không phải là tội liên bang). Khi có vi phạm tội liên bang, nhất là cướp nhà băng (ở Nam Cali số cướp nhà băng cao hơn số ngày trong một năm, cac bạn có tin không?) thì FBI sẽ chấp hành, mặc dù police thành phố sẽ là người đến truớc (first responders).

Cac cơ quan law enforcement này làm việc có hiệp đồng và trao đổi thông tin, và tất cả đều do bộ nội vụ kiểm sát cho dù không trả lương hay chỉ huy.

Đó là sơ qua những điều người công dân hiểu biết về cơ quan law enforcement. Ngừoi công dân Mỹ cũng như nuơc nào khac sống phải theo vô số luật lệ lớn nhỏ, nhưng hiểu và nhớ những điều luật căn bản của hiến pháp, bảo đãm tự do cá nhân, nên yên chí là luật địa phương cũng không thể nào trái luật hiến pháp được, do đó rất an tâm sinh sống làm ăn. Họ không cho cảnh sát là để “trị” dân, thường soi mói cảnh sát là đằng khác. Hể “xớ rớ” là kiện và kiện lên “tòa áo đỏ” là tòa liên bang hay tối cao pháp viện nếu cần. Họ xem cảnh sát như một công cụ trật tự là chính, bực mình khi bị khó khăn vì những luật nhỏ nhặt như luật đi dường đèn xanh đèn đỏ, nhưng rất nhạy gọi cảnh sát khi cần gì chút xíu, chỉ cần bấm ba con số 911 là đòi hỏi phải có cs đến ngay (5 đến 10 phút), lâu quá sẽ ra tòa thị chính phàn nàn. Họ không đồng nghĩa cảnh sát với “nhà nuớc” như ở các nước cảnh sát trị. Họ có ghét cảnh sát chăng, vẫn cứ “yêu” nhà nuoc được vì nhà nuoc có nhiều cơ quan khác, và nhất là tòa, có thể bênh vực họ và “đì” cảnh sát. Và nhà nước, chính quyền do họ quyết định và kiểm sát.

Còn tiếp chút nữa, sẽ chen vào vài chuyện mùa lễ hội.

Phụ chú:

* và nguy hiểm nghề nghiệp cao. Vừa rồi - 11/28/2009 - có 4 người cảnh sát bị bắn chết trong một tiệm đang ăn sáng và viết báo cáo ca trên laptops của mình, lý do đang điều tra. Vì nhiệm vụ là đi áp đặt luật lệ, buộc người khác theo luật và “kềm kẹp” họ, nên cảnh sát có nhiuề kẻ thù. Chắc cũng như mọi nơi thôi.

** còn CIA thì sao? CIA là cơ quan gián điệp Mỹ, không được phép hoạt động trong nội địa Mỹ. Trong nội địa thì công tác này gọi là phản gián (counter-espionage), phải giao lại cho FBI. Phản gián là một nhiệm vụ khá lớn của FBI trong thời gian chiến tranh lạnh, và nay nhất là sau vụ khủng bố vừa qua.
FBI cũng có thể xin tham gia và giúp đở cảnh sát các nước điều tra nếu công dân Mỹ là nạn nhân tội phạm xảy ra trên các nước đó.

3* nghe như là “tuần tra xa lộ” nhưng không phải. Xa lộ Interstate Mỹ có tên gọi bắt đầu băng chữ I (Interstate) là vùng đất cũa bang cũng như những xa lộ gọi là state highways, những gì xảy ra trên xa lộ Interstate và state highways thì do cảnh sát tiểu bang thụ lý, và dĩ nhiên luật giao thông trên xa lộ Interstate là do cs tiểu bang chấp hành. Nhưng không phải nhiệm vụ họ chỉ là thế. Thí dụ một nhân viên cấp tiểu bang, hay một dân cử cấp bang bị tố cáo tham nhũng thì state police sẽ thụ lý. Bạn hỏi thử người Cali Việt kiều về nước xí xọn “Mỹ góc Việt” thử có biết không?

4* trong các quôc gia lâm viên (national parks) thì cs gọi là Rangers, là cs liên bang. Án mạng hay trộm cướp trong các vùng này - thí dụ Yosemite National Park hay Yellowstone National Park - là tội liên bang (federal offenses) do park rangers thụ lý. Dĩ nhiên nghe tội liên bang là nặng, và trừng phạt thường nặng hơn tội thuoc hình luật bang, không có giảm án hay tại ngoại quản chế (parole).

Rangers là một từ ngữ đặc trưng Mỹ. Range là những cánh đồng hoang mênh mông, nhất là tại miền Tây (American West hay Far West). Rangers dùng đặt tên cho những người cảnh sát hay binh lính biệt lập, đi “lang thang” thi hành nhiệm vụ trên các cánh đồng đó. Bên Canada có từ tương tự là Mounties (Canada Mounted Police).
Sau này Mỹ đặt tên cho một số đơn vị đặc biệt trong quân đội là rangers, tuơng đương với biệt động quân, hay nói cách khác là quân dã chiến.  Texas Rangers lại chỉ là cảnh sát của tiểu bang Texas (state police).

Posted in Uncategorized | Print | 1 Comment »

7. November 2009 by thằng bờm.

Một vài điều nghĩ đến nhân việc có anh du học sinh Viet Nam bị cảnh sát đánh đập.

Luật hình sự Mỹ áp dụng cho tất cả ai sống trên lãnh thổ Mỹ như nhau, bất kể diện quốc tịch, tạm trú, hay - rất quan trọng - di trú bất hợp pháp. Đã sống trên lãnh thổ này thì phải tuân theo luật và được luật bảo vệ (khi bị chặn hỏi, cảnh sát không có quyền hỏi đến tình trạng di trú của mình, nếu hỏi mình có quyền không trả lời). Du học sinh hay khách du lịch cứ thẳng thắng đòi hỏi những quyền con người căn bản của mình, điều dễ nhất là dựa vào luật sư. Dĩ nhiên nhờ luật sư thì tốn tiền, nhưng hãy xem như tốn tiền bác sĩ khi cần nếu ở tại đây thôi, không hơn không kém. Có khác chăng là bac sĩ chỉ giúp lành bệnh hay thương tích, luật sư, trong trường hợp mình bị vi phạm nhân quyền, có thể giúp mình kiện ngược chính quyền dể lấy tiền bồi thường! Thường thì luật sự không lấy thù lao nếu thua kiện, chỉ lấy tỷ lệ trên tiền bồi thường thôi (rất cao, tỉ dụ án bồi thường 1 triệu thì luật sư lấy 55% hay hơn).

Khi bị chận hỏi (”mang về bót”) quyền của người dân, bất kể ai như  trên nói, là đuợc gọi điện thoại tối thiểu cho 1 người dùng chi phí nhà nước. Lúc đó là lúc nên gọi 1 luật sư biết trươc hay từ trong sổ điện thoại họ cho coi. Giá cả phải chăng cho đại chúng, không nên sợ điểm này.
Như vậy để nói lên rằng mình sẽ không bị chính quyền, mà cánh tay luật pháp là cảnh sát hà hiếp khi ở Mỹ.

Đó không hẳn là lời khuyên mình nên coi thường cảnh sát.

Cảnh sát là nhân viên của nhà nước, không phải là người máy sẽ thi hành luật pháp như từ cuốn sách, mà là một con người có tự ái, có lo âu cho tính mạng khi hành sự - một công việc thường khi là rất nguy hiểm trong thời bình. Khi tiếp cận với cs (cảnh sát), và nhất là khi không có nhân chứng, bạn nên nuốt tự ái và thật nhẫn nại, đừng làm gì trái ý họ. Nếu cảm thấy bị ức hiếp thì cố gắng thâu thập tang chứng và sau khi cuộc tiếp cận sắp chấm dứt thì hỏi tên và số thẻ. Chỉ sau cùng thôi, vì hỏi trước sẽ mang tính cách thách thưc và họ sẽ, vì là con người và nhất là không quen bị cãi lại, gây phiền phưc cho mình nếu muốn. Đơn giản nhất là làm mất thời gian của mình, thời gian mình cần cho việc riêng như đến phi trường đúng giờ, trể giờ vào phòng thi v.v… Nói chung họ chỉ là công chức và chỉ muốn làm xong việc mình thôi, không phải “nghĩa vụ” thien liêng nào, chỉ là công ăn việc làm. Một việc làm mang nhiều ẩn số nguy hiểm.

Khi chận hỏi họ không biết mình là ai, có tiền án, có hung dữ, có là băng đãng, có súng, có là người cuồn trí, v.v… Họ phải loại các giã thiết đó từ từ. Từ tư thế “thủ” 100% xuống tư thế nói chuyện với người lương dân chỉ phạm một tội là vượt đèn đỏ. Mình phải để họ làm việc và cảm thấy an toàn thì chỉ có lợi cho mình, chả mất mặt mũi nào. Tránh voi có hổ mặt nào, huốn chi tại Mỹ, voi và mình ra tòa thì là bình đẵng. Tất cả cảnh sát áo màu tại đây đều mang giáp khi làm việc (cho nên các bạn có cảm tưỡng anh nào cũng vạm vỡ), mang súng chỉ để tự vệ và bảo vệ nạn nhân gọi đến cấp cứu, can thiệp. Ngoài ra gậy gỗ và súng điện chỉ được dùng tự vệ và chế ngự người chống đối. Họ rút súng là có lý do làm cho họ nghĩ mình có thể sát thương họ được. Còng tay cũng là để tự vệ hay phòng ngừa, không có ý buộc tội - điều mà truyền thông báo chí không bao giờ nhấn mạnh đầy đủ.

Nếu cần đối phó với vũ lực thì cs Mỹ rất hung dữ, vì lý thuyết “tràn ngập” vũ lực (overwhelming force), cần mạnh và sớm chấm dứt tình huốn. Không bao giờ cs can thiệp mà sưc mạnh ngang ngữa, họ đứng xa chờ tăng viện*.

Người cs làm lương cao, khoãng 5.000 đô/tháng (60.000/năm) chẳng hạn, cao ngang ngữa với cử nhân hay kỹ sư. Nghề này lại rất nhiều khi cần làm thêm ca (overtime - trên 40 giờ/tuần, mỗi giờ trên thì lương 1,5 lương giờ thường), được hưỡng đặc quyền nhiều, nhất là về y tế, hưu bỗng hoàn toàn bảo đãm và rất cao. Họ chỉ muốn yên thân! tối về với vợ con. Phạm luật thì sẽ bị tù gấp bội người thường dân. Về tham nhũng, ít mối tham nhũng nào có thể bằng toàn thể lương bổng, đặc quyền và hưu bổng của họ cọng lại, cho nên ít lý do bị cám dỗ. Dĩ nhiên hạng người nào cũng có tốt xấu, tỷ lệ cũng gần như trong số người thường dân thôi, nhưng vì cơ quan tuyển chọn kỹ,  thanh lọc giám sát, quản lý, và bắt khám tâm thần thường xuyên nên có ít thua. Ngoài ra, thưa kiện cảnh sát là một loại thể thao được ưa chuộn cao của dân Mỹ, nhất là dân thiểu số da màu và một hội tư vô vụ lợi gọi là ACLU - American Civil Liberties Union.

Trên đây không phải là “ca ngợi” chi anh cs Mỹ, người viết đã tiếp cận với họ nhều lần, khi cần gọi, khi thì bị chặn, và nói chung thì 50/50 là hài lòng về cách họ xử lý việc mình. Chỉ viết ra cho bà con từ VN, hãy yên tâm và bình tĩnh khi gặp phải lúc đối mặt với họ.

Post sau sẽ nói về cách làm việc của cảnh sát, và việc “nhập gia tùy tục”.

Phần phụ chú:

* Nhớ một lần người viết chỉ gọi đến vì tối đi làm về thấy bóng kẻ trộm trong nhà, cs đã đến yên lặng bao vây cả khu nhà bằn 4 chiếc xe tuần cảnh (mỗi xe 2 người), 1 xe có chó, và 1 trực thăng trên cao rọi đèn pha! Chỉ vì mình có báo là trong nhà mình có cất súng - trươc khi nói điều đó thì cô điều phối ở tổng đài cứ “ờ ờ anh chờ, đừng vào nhà, đừng giáp mặt với kẻ trộm nghe v.v…” Xe đến rất nhanh, chỉ đô 5 hay 7 phút vì xe tuần cảnh đi một lộ trình rất khoa học. Đó là tại thành phố Long Beach ở Nam California.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

16. October 2009 by thằng bờm.

Bạn đọc xem hoài loạt bài này chắc chán ngấy rồi nhưng xin thưa, đây là một trong những khía cạnh nền tảng của đời sống trên đất Mỹ ảnh hưỡng đến mọi khía cạnh khác. Vậy xin kết với bài chót này.

Người dân thi hành nghĩa vụ jury duty thức dậy mỗi sáng không đi làm mà đến trình diện tòa. Nếu là công chức hay nhân viên có lương thì sở làm buộc phải cho nghĩ việc có lương. Cũng thích cho vài người vì được nghĩ làm, làm chuyện khác mới lạ đôi khi thú vị mà không mất thu nhập. Đối với thương gia hay doanh gia nhỏ khác như thằng Bờm thì phải chịu thiệt thòi. Người hưu trí trình diện nghĩa vụ bồi thẩm nhiều, lý do dễ hiểu. Cũng có nhiều người kiếm đủ mọi cách trốn tránh, nhất là người Việt, ra tòa giã đò nói ấp úng rằng không rành tiếng Anh (thật ra  nhiều người cũng không lưu loát đủ để nghe phiên tòa và thảo luận sau đó trong jury room. Ước chừng là trên 50% thì chắc cũng không xa mấy). Nhiều người vì nghề nghiệp chứng tỏ là phải rành tiếng Mỹ thì ra bác sĩ xin giấy chứng nhận bệnh, điếc hay gì đó ngồi lâu không được! Và nhiều sáng kiến khác, nhưng nhân viên tòa cũng đủ 1 cuốn sách chỉ cho cách bác bỏ hầu hết lý do.

Phiên tòa cứ đến giờ, trưa thì nghĩ ăn trưa, chiều thì 5:00 giờ tan sở thì đóng cửa, ông tòa nhăc nhở jury không đươc thào luận với ai và cho về, mai vào tiếp.

Phiên tòa là một chuỗi những trình bày của luật sư 2 bên với bồi thẩm đoàn, bên công tố dùng nhân chứng và tang vật để cáo buộc, bên bị cáo cũng dùng nhân chứng để chúng tỏ nhưng cáo buộc đó là sai, hay nếu khó thì ít ra gieo nghi vấn về sự thật những cáo buộc đó (nhăc lại là jury chỉ cần nghi vấn về sự việc, nhân chứng hay tang vật là phải tha nghi can - đó là luật định). Gánh nặng chứng minh một sự việc là thật, vượt lên trên tất cả lý do gì hợp lý để nghi vấn, là của bên cáo buộc. Nguyên tắc đươc nhắc đi nhắc lại cho jury.

Bên biện lý nhà nước nói truoc và đem nhân chứng lên ngồi witness stand (là cái ghế, nhắc lại, không phải đứng). Luật sư “cò mồi” cho nhân chứng nói lên một sự việc, sau đó bên luật sư bị can lên chất vấn nhân chứng này. Nếu là nhân chứng của bên bị can thì biện lý nhà nươc cũng có quyền chất vấn như vậy, mỗi bên có thể hỏi nhân chứng bao lâu cũng được, không bị hạn chế nhưng áp lực nhân chứng quá mức thì hoặc ông tòa can gián, hay luật sư bên kia phản đối. Nhân chứng nói phải cho jury nghe rõ, cung như tang vật phải trình cho jury xem rõ, không phải là cho ông tòa*. Jury là người phán xét.

Ngang đây xin nói về một nét khác của luật pháp Hoa kỳ có tính cách nguyên tắc công bình. Đó là bên cáo buộc phải khai cho bên bị can biết hết những bằng chứng hay nhân chứng mình có và sẽ trình bày cho jury, không được dấu diếm cho đên khi ra tòa mới tiết lộ. Có nghĩa là tôi có bằng chứng a, b, c, sẽ buộc tội anh. Bên bị can căn cứ vào đó mà chuẩn bị bào chữa, kiếm bằng chứng đối lại, điều tra, xin tòa giúp trát đòi nhân chứng ra, v.v… Đó là luật full disclosure (khai báo) và bên bị cáo có thể xin, chỉ ra xử khi nào thu thập đủ yếu tố chống trả của mình. Quyền của người bị nghi ngờ được luật pháp bảo vệ đúng mức, có thể có người, có chính thể cho là làm đình trệ công lý, nhưng đối với Mỹ là làm người dân yên tâm sinh sống mà không sợ bị vu cáo.

Sau khi biện lý đã nêu hết yếu tố cáo buộc, bên bị cáo là người nói chót. Ông tòa sẽ ra lệnh bên công tố tóm tắt, gọi là closing argument, câu kết nổi tiếng và đươc dùng trong dân gian một cách đùa cợt là “I rest my case” (case đây là “điều cáo buộc của tôi” hay “lý lẻ của tôi”, rest là nghỉ, không còn cần chứng minh gì thêm nũa). Bên bị cáo luôn luôn là bên nói sau cùng, cũng gọi là closing argument - dịch ra là: lời biện minh cuối cùng.

Ông tòa sẽ trịnh trọng “ladies and gentlemen of the jury”, quý ông bà đã nghe hai bên trình bày lý lẽ của họ v.v… và đọc 1 lô chỉ thị, lần này rất nhiều, in thành 1 xấp giấy mà jury đuơc trao sau khi đọc, mang vào phòng họp, là nhưng chỉ thị chung và riêng cho vụ án này. Nói chung là giữ vô tư, có thắc măc jury có thể xin xem lại bằng chứng, hiện trường, hay nhân chứng (triệu họp phiên tòa lại). Sau đó 12 người bồi thầm sẽ vào 1 căn phòng nhỏ đóng kín cửa, luật sư, bi can và quan tòa thì về phòng ngồi chờ jury thảo luận và chờ phán quyết, có thể chờ 1 ngày hay có khi đến 3 ngày cho những vụ án thường nhật.

Phán quyết của jury gọi là verdict. Bắt đầu thì 12 người bầu 1 chủ tọa, gọi là foreman (foreman trong hãng xưỡng là trưởng toán) rồi thì bình bầu ngay (vì qua mấy ngày ngồi nghe phiên tòa thì ai nấy đã có 1 quan điểm về vụ việc rồi), chọn 2 trả lời là có tội - guilty - hay không có tội (not guilty) (not guilty có nghĩa là bên bị cáo đã gieo đươc nghi vấn phải chăng đối với bằng chứng của bên biện lý nhà nước). Từ bình bầu đó mọi người sẽ cho biết tại sao mình bầu như vậy và bàn cãi, foreman làm trọng tài. Sau 1 thời gian nhất định thì lại bình bầu, và lại cãi nhau. Cho đến khi một bên đa số thuyết phục đươc hết mọi người đồng ý một verdict[**] thì sẽ bấm chuông gọi người cảnh sát bảo vệ báo cho ông tòa biết là… xong rồi. Ông tòa cho gọi luật sư 2 bên và bị can cùng quần chúng vào ngồi, và trịnh trọng: “ladies and gentlemen of the jury, do you have a verdict?”. Trả lời “Yes, your Honor”, và trao tấm giấy mẫu cho ông tòa, ông tòa đọc mà không tuyên bố (tránh trường hợp ỗng xạo) và hỏi lại trưởng toán là verdict là gì, có tội thì đáp “we the jury find the defendant guilty“, không thì “… the defendant not guilty”, (không nói là innocent - vô tội).

Thế là xong, ông tòa trịnh trọng cám ơn bồi thẩm đoàn đã v.v… tuyên dương tinh thần v.v… và cho về. Việc tuyên án là 1 giai đọan khác của phiên tòa trong đó  jury không có vai trò.[*3]

Trial by jury [*4] là thừa kế một truyền thống Âu châu tốt, là căn bản của luật pháp Mỹ, và do đó là căn bản của trật tự xã hội, của tự do (và trách nhiệm) cá nhân, và là nguyên tố không nhỏ trong sự thịnh vượng cua hợp chũng quốc này (An Cư: Lạc Nghiệp). Hệ thống này chưa phải là toàn hảo và cũng có nhiều sơ xuất, lợi dụng và lạm dụng vì là 1 guồng máy do người làm ra, và người điều hành nhưng thiết nghĩ không có phưong thức nào hay hơn trên thế giới.

Nếu dân trí các nước đang phát triễn, trong đó có Việt nam, cho phép, một hệ thống tương tự sẽ nâng chất lượng đời sống tại các nuớc đó lên rất mau, quốc gia sẽ giàu mạnh và người dân sẽ hết mình bảo vệ.

Phần phụ chú:

* - Có trường hợp buồn cười là luật sư ép sao nhân chứng “xì” một điều mà luật sư không có quyèn hỏi, ông tòa phải nói cho jury là “bỏ qua” (you must disregard), sau này thảo luận không được nêu yếu tố đó ra.

** - Nếu không hội đủ số phiếu tuyệt đối thì gọi là hung jury (to hang là ngưng, đình chỉ 1 việc làm, dừng lại, tương tự như động từ to hold. Anh ngữ đàm thoại: Mỹ hay hô “hang on!” hay “hold on!“, có nghĩa là “tốp! tốp! ngưng! dừng lại! chờ!”).
Trưởng nhóm cho báo với ông tòa là 12 người không đồng thanh. Ông tòa gọi mọi người ra năng nỉ, xin giúp tòa và nhân dân 1 ý kiến thông nhất đi, v.v… Vô họp lại và năng nỉ những người hay người còn “ngoan cố”, có khi cải vã to tiếng, chửi nhau. Nếu người nay không chịu theo số đông thì… thua. Báo với ông tòa, ông tòa triệu tất cả mọi người lại và tuyên bố mistrial, là phiên tòa không thành công, công lý không được phục vụ đúng mức. Về hậu quả cho bị can, mistrial tương đương với tha bổng, bị can đươc tha mà không bao giờ sợ bị gọi lại (xem post truoc về double jeopardy). Tương đối có khá ít hung juries.

*3 - Có nhiều loại tòa không cần đến jury, như tòa lưu thông (traffic court: bên cao buộc là cảnh sát lưu thông, ông tòa toàn quyền phán xét và phạt hay không) va tòa kiện giá trị nhỏ (small claims court, một loại tòa dân sự, tư nhân kiện tư nhân mà tổng số thiệt hại đòi bồi thường không qua 10.000 - cho phần lớn các tiểu bang), tòa hòa giải, tòa ly dị, tòa khai phá sản. Số lớn các vụ kiện dân luật không cần đến jury.

*4 - Có địa phương và tùy trường hợp thì jury phải ngồi lại thảo luận chọn hình phạt sau khi nghe luật sư công tố (xin phạt nặng) và luật sư bảo vệ (xin phạt nhẹ hơn), nhất là nếu có đề nghị tử hình trong hình luật, hay án dân luật thì là số tiền bồi thường bên thắng.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

11. October 2009 by thằng bờm.

Tiếp tục về việc tuyển chọn 12 người jury, gọi là members of the jury.

Phiên tòa tại Mỹ gọi là trial. Trial là thử, thử thách. Tục truyền xưa người ta không biết phân xử phải trái, thật dối nên để cho thần thánh làm sáng tỏ, đem 2 ngừoi của một tranh cải ra thử thách, ai bước qua lữa mà không cháy (phỏng) thì là người đó nói thật. Trial by fire. Ngó bộ cái lề lối này không thành công lắm vì cú nào 2 tên kiện tụng cũng bị phỏng cả, nên loài người nghĩ ra nhiều cách khác để thữ xem ai dối ai thật. Cuối cùng thì mới, à, hay là mình dùng lý luận loài người xét hai bên, xem ai phải cũng được vậy. Mới ra các phiên xử, từ Solomon đến nay tiến bộ khá nhiều, nhưng vẫn còn giữ từ “trial”. Người phán xét không còn là thần thánh mà tại Mỹ là jury. Jury nghe xong hết 2 bên, jury nói bên A nói dối, bên B đúng, hay ngươc lại, và kẽ trọng tài là thẩm phán sẽ tuyên bố như vây và dùng luật pháp thưỡng phạt.

Hình luật có luật sư nhà nước, dùng lý lẽ (luật) và bằng chứng nhà nước để buộc bị cáo là sai trái. Bị cáo dùng lý lẽ và bằng chứng của mình dể bảo rằng, không có, tôi vô tội. Bị cáo không giỏi đôi chối lý sự nên phải thuê thầy kiện nói dùm mình, theo ý mình, thầy kiện là người làm thuê cho mình*. Những gì thầy kiện mở miệng ra nói là như từ chính mình nói, thầy kiện không có quyền quyết định gì ngoài chuyên môn mà bị cáo không đồng ý.**

Điều quan trọng khi chọn jury member là bị cáo (nghi can) có quyền chọn, và bác, bất cứ ai, gần như bất cứ vì lý do gì. Bị cáo ngồi cạnh luật sư mình và luôn thì thầm gật gù khi trong lúc này***, mỗi jury ngoài sự đồng ý của biện lý nhà nước phải đươc người nghi can chấp nhận (bạn có thể so sánh với luật pháp các chế độ khác). Việc chọn/bác jury kéo dài bao lâu cũng được, không có chuyện ông tòa được nói “mệt quá 2 bên chọn lẹ cho bà con nhờ”, thời gian không thành vấn đề cho dù thời gian là vàng bạc (của ngân quỹ, thuế người dân trong đó có nghi can đóng). Công lý rất cần đến sự nhẫn nại.

Thằng Bờm được 2 bên thấy cái bản mặt sạch sẽ có lý, với lý lịch vắng tăt của mình đã nói ra, tuổi tac, học lực, nghế nghiệp v.v… và được chọn, ok cho anh ngồi đó nghe tụi tui trình bày.

Xong 12 người được chọn, ông tòa bảo mọi người đứng dậy và thề độc, nghe lục sự đọc lời thề (hứa này nọ) rồi đồng thanh trả lời “tôi xin thề”. Ngồi xuống và bắt đầu.

Việc đầu tiên là ông tòa, uy nghi và từ tốn: “Thưa quý ông bà bồi thầm đoàn đây là vụ nhà nươc tiểu bang California buộc tôi bị cáo là ông ABC đã vi phảm điều 123 chưong 456 đoạn 789 của bô luật hình sư, là tội đả thương chí mạng nạn nhân là ông XYZ ngày mấy tháng mấy lúc 10:10 giờ  tại địa điểm LMN v.v…. Quý ông ba jury sẽ đươc luật sư 2 bên trình bày bằng chứng và lý lẽ, v.v…  Ở đời con người nhìn một vụ việc dưới nhiều con mắt khác nhau và rất ít ai đồng ý đâu là sự thât. Sự thật tuyệt đối là một điều khó tìm ra,  nhưng không chối cãi được là có những việc (băng chứng cụ thể) rõ ràng vượt lên trên mọi nghi vấn hợp lý (beyond reasonable doubt) Nhiệm vụ của quý ông bà là xác định bằng chứng nêu ra là thật beyond reasonable doubt - nghi ngờ hợp lý, và kết luận đâu là sự thật trong vụ án này.  Xin quý ông bà công minh và sàng suốt, và xin Ơn Trên soi sáng”. Đại khái như vậy (chỗ chữ nghiêng là nguyên văn).

Bên cáo buộc có bổn phận chứng minh tội trạng (burden of proof - burden là 1 gánh nặng, gánh nặng trách nhiệm phải chứng minh tội trạng cáo buộc người ta, không tố cáo vu vơ), bên bị cáo chỉ cần gieo nghi vấn hợp lý là đủ, không cần chứng minh tuyệt đối (điều mà không ai làm được). Thà tha lầm còn hơn phạt lầm, đó là nguyên tắc của một xã họi văn minh bác ái. Để bảo đảm tính vô tư cho vụ xử bồi thẩm đoàn phải:

- Tuyệt đối im lặng về vụ án cho đến sau khi kết thúc, không thảo luận với bất cứ ai kể cả với nhau hay gia đình, người ngoài cuộc. Tuyệt đối cấm jury member gặp gỡ nói chuyện với 2 bên, bên công tố cũng như bị can hay gia đình, kể cả luật sư 2 bên. Ai vi phạm sẽ bị phạt rất nặng. Ai mua chuộc hay hâm dọa jury sẽ bi luật pháp trừng trị.
- Không mang vào thảo luận nhưng kinh nghiệm riêng tư, những hiểu biết liên quan hay không liên quan đến vấn đề được tranh cãi. Thí dụ: tôi là tiến sĩ vật lý, tôi biết việc này không thể xãy ra được, hay là tôi biết rõ khu nhà này, nghi can không thể đi lối này được, v.v… Luật sư đôi bên sẽ mang đến đầy đủ thông tin cần thiết, có thể chở jury đến hiện trương, quý ông bà chỉ kết luận trên những gì đã cùng nhau nghe trình bày tại phòng họp này.
- Không thảo luận, kết luận vội vã cho đến khi nào nghe hết bằng chứng và lý lẽ hai bên. Khi đó thảo luận sẽ điễn ra trong phòng kín có người bảo vệ và phuc vụ.
- Quý ông bà sẽ duoc trả số tiền là (giá 1 ổ bánh mì) mỗi ngay phục vụ, tượng trưng cho lòng biết ơn của nhân dân tiểu bang California và của chính tôi.

Và cuối cùng ông tòa “Xin mời luật sư nhà nươc!”. Lúc đó phiên xử án chính thưc bắt đầu.

Luật Mỹ có câu ” you have the right to remain silent”, “ông, bà, anh, có quyền không trả lời gì (ai) cả”, để tránh công quyền dùng bạo lực cưỡng ép người dân, tránh cho người dân vụng về hay sợ hãi mà vội vã tự buộc cáo mình (self-incriminate). Đó là nói lên sự công minh nhân đạo của luật pháp Hoa kỳ, thục thi những điều khoãng trong Bill of Rights (xin google wikipedia) gồm những điều khoãng bảo vệ quyền người dân (hiến pháp gốc chỉ nói quyền và phận sự của chính quyền - tức lề lối cai trị nước)

Cái vụ nghĩa vụ jury này coi bộ dài dòng hơn là thăng Bờm dự kiến, nhưng thiết nghĩ bổ ích cho ai muốn có một ý thưc can bản về xã hội đới sống con người trên đất Mỹ, xin chờ thêm 1, 2 posts nữa. Xin thứ lỗi cung bạn đọc. Hẹn gặp.

Phần phụ chú:

* Tại Hoa kỳ có cơ quan cấp luật sư miễn phí cho người nghèo không có tiền, như chế độ y-tế miễn phí vậy. Luật sư gọi là “public defender”, ăn lương bộ tư pháp của bang.

** Do đó rốt cuộc jury chỉ nghe 2 thầy kiện nói chuyện với mình, chỉ khi nào bị cáo bảo luật sư mình “anh cho tui lên nói, tui chịu trách nhiệm nếu bên kia bắt bẻ”, bên mình gọi là lên vành móng ngựa, Mỹ không có vành móng ngựa mà là cái ghế của nhân chứng  - witness stand, bị cáo làm nhân chứng cho chính mình ( cái ghế thoải mái chư không phải chổ đứng). Bên buộc tội không có quyền này, không có quyền gọi bị cáo lên hạch xách, bị cáo chỉ cần bài bác thành công những gì biện lý nói (bạn có thể so sánh với các hệ thống xét xử các nươc khác).  Nhắc lại là luật sư 2 bên nói chuyện, lý lẽ, trình bày, phân bua, là với jury, không phải cãi nhau, hay biện minh với ông thẩm phán.

*** Tỉ dụ người bị cáo da trắng, ghét jury da màu, bác cũng được và được giữ lý do đó bí mật, tuy nhiên loại bác người độc đoán này hạn chế 1 số thôi tỉ dụ 10 lần, ngoài số trên nếu bị ông toa hỏi thì phải báo cáo (riêng với ông tòa) lý do tại sao bác.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

7. October 2009 by thằng bờm.

Ok, bạn nói “nói ’sống trên đất Mỹ’ mà chả thấy đời sống gì, nói bá láp về luật pháp, anh là ai luật sư hay nhà nước mà nói ai tin?”

Xin thưa bạn, đó là luật pháp thường thức, cũng như vệ sinh thường thưc, bạn phải biết để sống năng động trên dất Mỹ. Ai cũng biết, ai cũng thi hành, ai cũng kinh qua. Dĩ nhiên giáo dục công dân thì củng có người dốt người rành, người trốn học, nhưng nghĩa vụ này trốn mà ông tòa ông ghét thí ông phạt giam và 2000 đô la một chuyến.
Và đây, theo quản cáo của blog, đây là đời sống thăng Bờm, chỉ là một thường dân như trăm triệu thường dân Mỹ:

Kể chuyện một lần hầu tòa cách đây vài năm. Một lần thằng Bờm được (bị) gọi hầu tòa tại Long Beach, thuộc quận Los Angeles, chỉ vì nó dại dột đã ghi danh cử tri trước đó nên mới lọt mắt xanh ông tòa. Làm ăn cá thể (có doanh nghiệp tư) mà phải mất ngày làm đi hầu tòa thật sớm trong cả tuần, phải chịu thua thiệt, xin mụ công chức tòa không được, khi đến trình diện thì mụ phát cho tấm thẻ bài mang cho oai* và chỉ vào ngồi trong phòng đọc báo, chờ gọi.
Phòng đọc báo là một cái sảnh lớn, cấm người không jury vào, có ghế dài, ghế nhỏ, sách bào, tivi, bàn đánh bài đánh cờ, như một phòng khách lớn. Tại đây có khoãng 200 người bị gọi, tổng số gọi là jury pool, một “kho” jury, để các vị thầm phán (judges) bốc. Thằng Bờm vô đó ngồi xem tivi, đọc báo, hay đi lại làm quen với thầy chú chơi. Có đủ tầng lớp xã hội, từ thanh niên trở lên đến ông lão, đàn ông đàn bà, nghề nghiệp từ bác sĩ luật sư công chức, doanh gia, hoc sinh sinh viên, công nhân, nội trợ v.v… Và v.v… ** Tất cả cũng như thằng bờm bị bốc thăm trúng mà vô gỡ lịch 1 tuần trong cái phòng này***. Mọi người có lảnh 1 con số nhóm, mỗi nhóm độ 35 người. Lâu lâu loa gọi nhóm A nhóm B đến phòng xử số 1 sồ 2 trình diện cho ông tòa xem dung nhan.

Xin lỗi độc giã, chứ, không giải thích bối cảnh, khó kể cho độc giã theo dõi đuợc, thì phải giải thích như sau:

Hằng ngày, tòa nhận những vụ án phải xử từ công tố viện chính phủ (hành pháp, gọi là office of the district attorney, hay là D.A. office - đó là nhưng criminal cases, vi phạm hình luật) và từ các luật sư tư xin tòa xử cho thân chủ bị người khác làm thiệt thòi (gọi nôm na là các vụ thưa kiện, ông nọ kiện bà kia - thuộc dân luật) Tòa án có lục sự sắp xếp giấy tờ và tổ chức phiên án, mời một ông thầm phán không liên quan gì đến nhân sự và chi tiết vụ án thụ án*5, ông này (gọi nôm na là quan tòa) triệu jury. Tòa nhà có trên 10 phòng xử, sắp xếp như cac bạn thấy trong phim ảnh Mỹ, nói chung rất đồng bộ, giống nhau từ tiểu bang này qua tiểu bang khác, thành phố này qua thành phồ khác. Mỗi phòng xử dươc dành cho một vụ án, từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc, sau đó lại tiếp tục, vụ khác.

Vậy thì, đến một lúc, nhóm của thằng Bờm được gọi xuống lầu dười phòng X trình diện. Phòng có sẵn người an ninh mang súng oai phong, luật sư 2 bên, người nghi can**** (đây nói về 1 vụ án mạng) thư ký đả tự có máy dánh tốc ký và máy ghi âm, một vài người thân nhân bạn bè cua nghi can, 1 vài thân nhân và bạn bè của nạn nhân, 1 vài người hiếu kỳ. Bảo vệ mời mọi người ngồi, rồi ông tòa vào thì mọi người phải đứng dậy. Ông (bà) tòa nào cũng vậy, mấy lần như một, mặt mày nghiêm trang nhân hậu, lạ vậy. Chưa thấy ông tòa nào mặt.. dễ ghét!

Ông tòa tuyên bố lý do và sơ lươc tội trang, nói về nghi can thì gọi “Mr, Mrs, Miss, gentleman… ” (chứng tò là không có thành kiến với người bị cáo), và một vài quy luật jury phải theo. Trên tường có một tấm bảng sơ lươc cho mọi người biết phải làm gì. 12 người dược gọi lên ngồi trên ghế như bạn thấy trong phim ảnh. Rồi luật sư và công tố viện phỏng vấn từng người xem có muốn cho ngừoi đó xet án không. Người đươc chọn làm bồi thẩm phải được 2 bên đồng ý. Khi một người bị loại thì đươc ông tòa cám ơn rất chi là lịch sự, và mời lên phòng đọc sách để chờ đuợc bốc cho vụ án khac (cho hết thời gian phục vụ thôi - cho nên đươc chọn liền thì khòe). Một người khác trong pool 35 người lên ngồi ghế bỏ trống. Cứ thế cho đến khi hết 12 người đươc luật sư 2 bên đồng ý thôi, rồi phải chọn thêm 2 hay 3 người dự khuyết tùy vụ án dự đóan sẽ kéo dài bao lâu, vì trong mấy ngày xử án có thể có người phải bỏ ghế vì lý do chính dáng như tai nạn bệnh tật (trường hợp đang nói thì có người cha chết bất đắc kỳ tử mà là con một và quan tòa cho nghỉ)

Đến phiên thằng Bơm, thì phải đứng dậy thề độc, nói tên họ, nghề nghiệp và trú quán. Sau khi cho ngồi, công tố viên bắt đầu phỏng vấn, hỏi có thành kiến về này nọ không như luật hiện hành về cần sa ở Mỹ (liên quan đến vụ án - vụ án có thuốc cần sa) có từng là nạn nhân của hung bạo không (vì sợ thành kiến với nghi can), đặt biệt là có lúc luật sư quay mặt đi và cố tình lẩm bẩm mau một câu hỏi - các bạn biết tại sao rồi, thàng Bờm không che dấu đươc màu da vàng, che miệng và nói khó nghe xem nó theo kịp không, vụ án có lùc sẽ gây cấn và lộn xộn. Nói chung 2 luật sư hai bên hạch hỏi thằng Bờm khá kỹ nhưng rốt cuộc đồng ý đề nó ngồi, chính thức là 1 jury member, 1 nhân viên của phiên tòa. Trong suốt thời gian đó ông tòa ngồi quan sát cách làm ăn của luật sư mà không nói năng gì, như người kiểm sát vô tư, nhưng có quyền răng đe khi luật sư làm trái lệ. Luật sư có quyền từ bác một người làm jury vì bất cứ lý do gì, nếu chỉ vì ghét cái mặt thôi cũng được.

Chọn 12 người ngồi jury có thể rất mau, có thể kéo cả ngày (có nghỉ trưa).

Post sau sẽ nói về quy luật jury phải tuân hành trong thời gian vụ án.

Nói tới đây, thằng Bờm cũng phải chêm nhận xét mình vào, là:

là một xã hôi tạo ra và tuân hành một lề lối lớp lang để giải quyết vấn đề an ninh xã hội trong công bình và sáng tỏ (thanh minh bạch nhật - tiêng Mỹ gọi là transparent, transparency) nươc Mỹ đáng được noi gương trong lãnh vực này. Mọi người tuân thủ, không phàn nàn cho dù có thiệt thòi đôi chút, nghĩa vụ rất nhẹ mà giáo dục người công dân, cho họ thấy trách nhiệm, thấy hãnh diện đang tham gia vào việc chung cua xã hội, cộng đồng. Nhà nước không còn là 1 tập hơp cơ quan cai trị, mà là 1 tập hợp những bộ máy phục vụ người dân do người dân điều hành, vì vậy người dân sẽ vui vẽ dóng góp, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ nó, không chỉ bảo vệ một khái niệm “quốc gia” mơ hồ.

Phần phụ chú:

* thẻ bài đề “Jury”, lui tới trong tòa có ít nhiều ưu tiên và… kính nể, và báo cho người lạ hay người dính dáng đến các vụ án, báo chí, không đươc nói chuyện, vì sẽ bị cáo vế tôi ảnh hưỡng jury (jury tampering), phải tránh như hủi.
** quân nhân được miễn, cũng như nhân viên công lực từ FBI đến cảnh sát quận (sheriff) cảnh sát thành phố (police) vì thiên vị với phe cáo tội là… cơ quan công lực.
*** thồi gian phục vụ tùy quận. Quận nào ít người thì khác quận nhiều người, quận ổn định khác quận rối reng. Ngồi jury pool thì 1 tuần hai 2 chẳng hạn, cho đến khi nào dược “bôc” vào 1 jury thôi, nên thí dụ ngày đầu dược chọn mà vụ án chỉ 2 ngày thì ngã ngủ, thì có thể về nhà với giấy cám ơn và 12 đô la một ngày, 2 năm khỏi làm nghĩa vụ lại. Quy luật này tùy, rất tùy địa phương, may nhờ rũi chịu.
**** nghi can được cỡi còng, nếu có người thân mang đến thì đươc mặc đồ như ngoài đời, hoặc mượn ao quần thường chứ không mang áo tù, tất cả để jury khỏi có thành kiến là nghi can có tội trươc khi đươc xử.
*5 Nếu quan tòa có dính dáng xa gần đến bất cứ khía cạnh nào trong vụ án thì, một là ông tòa xin miễn tham gia, hai là luật sư sẽ xin cho thay một ông khác để giữ tính chất vô tư.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »