Kết thúc lễ hội

17. January 2010 by thằng bờm.

Kết thúc loạt bài về mùa đông, tiện nói chút ít về tập tục và tư thái người Mỹ mùa lễ hội cuối năm.

Người Mỹ “ăn” lễ một tháng, tương tự như người mình ăn Tết, tháng cuối năm. Mùa lễ bắt đầu vào ngày Thanksgiving và chấm dứt ngày sau Tết dương lịch.

Cách chào hỏi:
Thì dụ trên phone, và đa số các lần gặp gỡ, kể từ ngày lễ Thanksgiving cho đến ngày Giáng sinh, người xã giao và vui vẽ sẽ mở đầu (chào đón)  hay kết thúc (chào biệt) bằng:
- Merry Christmas! hoặc Merry Christmas to you!
Nếu không thiện cảm đối với lễ Giáng sinh hay e ngại nguời đối tác như vậy thì:
- Happy Holidays*! hoặc Happy Holidays to you!
- Season’s Greetings!* (ít nói hơn)

Từ sau ngày Giáng sinh cho đến hết ngày 1 Tháng 1 thì chào nhau bằng câu:  Happy New Year!

Tặng quà:
Tập tục xã giao và tình cảm chính là trao quà Giáng sinh, nhất là cho trẻ con, có thể xuất phát từ truyền thuyết trong thánh kinh về ba vua Trung Đông đem quà quý đến tặng chúa Giê su hài đồng tại Bethleem. Nếu bất tiện thì phải có thiệp Giáng sinh, vừa chúc Giáng sinh vừa chúc Năm Mới. Trong gia đình gần như bắt buộc phải cho các trẻ em quà tặng (chuyện ông già Noel cho đến nay không còn thịnh hành gì mấy với trẻ con nay khôn lớn quá nhanh vì tivi và Internet) Các người lớn cũng tặng nhau, ai ai cũng phải làm 1 danh sách kể từ ngày Thankgiving, người nào phải cho, từ gia đình quyến thuộc cho đến người yêu, người làm.
Công thương nghiệp thì thường tặng quà cho đối tác làm ăn, tặng tiền hay/và quà nhỏ cho người giúp việc thường xuyên như người đưa thư, người lao công v.v… Đặc biệt người Việt mình nhận thấy liền là ở đây không cho việc tặng quà cấp trên (ông chủ) là buộc, ngay cả nên tránh vì bản chất nịnh bợ hay tham nhũng. Việc kẻ thừa hành tặng quà cấp trên ở đây mang sắc thái rõ ràng là vì tình cảm (và các món quà xã giao loại này cũng không bao giờ có giá trị lớn). Trong các công tư sở nhân viên cũng tặng quà cho nhau, thường theo lối bốc thăm (mỗi người mang 1 món quà đã đươc định giá trị không quá 15 đôla chẵng hạng, và khi trao quà thì bốc thăm. Việc này làm trong các buổi lễ nhỏ gọi là Christmas parties trong sở hay đem ra tiệm ăn vào những ngày cận Giáng sinh (thường thì là ngày cuối mở cữa trước ngày đóng cửa nghĩ Giáng sinh - Xmas holiday).
Các sở cứu hỏa, cảnh sát tại các địa phương đều có quyên góp tư nhân để tổ chức những buỗi lễ tại cơ quan, đón trẻ em các gia đình nghèo xấu số đến tặng quà.*

Kinh tế tiêu thụ:
Mùa Giáng sinh là dịp mua bán quan trọng nhất trong năm, cũng rất giống tháng Chạp trong nền kinh tế tiểu thương nước mình. Ngày Thankgiving, ngày thứ năm tuần cuối tháng 11 tây, là ngày nghĩ buộc và cửa tiệm đều đóng, nhưng ngày sau đó thiên hạ đổ xô bắt đầu đi sắm Christmas shopping. Mỹ gọi ngày thứ sáu này là ngày Black Friday - trong cách viết sổ sách Anh Mỹ, khi con số làm ăn màu đỏ là đang làm ăn thua thiệt (thu - chi = số âm) màu đen là số dương, làm ăn có lời. Sự thật có nhiều cửa hàng suốt năm chỉ nhờ vào tháng 12 mà sống, các tháng khác đều lỗ, mà cho là thường. Các thương nghiệp thường thuê thêm nhân viên tạm thời trong mùa lễ và có thể trươc nữa. Các ‘malls’ chỉ làm ăn lai rai trong suốt 11 tháng, đến tháng 12 mới thật có lời - mall là 1 khu thương xá rất lớn, là truyền thống Mỹ rặt, là nới số lớn hàng bán là đồ xa xỉ không nhất thiết cần cho cuộc sống căn bản, người đến dạo nhiều hơn là đến mua, trừ ngày lễ hội, ai cũng cần mua 1 thứ quà gì.
Kẻ nghèo người giàu ai ai cũng mua sắm không khác gì bên mình sắm Tết, có điều ta thì cúng bái và áo quần, sơn sữa nhà cửa, Mỷ thì đa số mua sắm là xa xỉ, quà cáp, trang hoàng, lễ tiệc.
Các mùa lễ hội vào đông trên thế giới mang tính chất gia đình vì lý do canh nông và thời tiết từ xưa, Giáng sinh cũng thế, nên việc thăm viếng gia đình là một khía cạnh lớn của kinh tế mùa đông. Các hãng máy bay làm ăn ráo riết và tăng chuyến bay nhiều tuyến gần 100% và các phi trương tấp nập nhất trong năm. Xăng thường có lên giá chút đỉnh.

Thức ăn truyền thống:
Người mình có bánh chưng bành tét thịt muối dưa hành thì người Âu Mỹ cũng có những thức ăn mùa đông, đương nhiên trở thành truyền thống cho mùa lễ hội. Đó là các món ăn làm để dành mùa không canh tác được trong xã hội canh nông ngày xưa. ‘Ham’ là đùi heo ngâm nước muối và treo hun khói lâu, tương tự như thịt heo ngâm nươc mắm của người miền Trung. ‘Ham’  được dọn một khối lớn độ 5 ký còn xương, đã được nướng trong lò cho chín (xưa thì lò than, nay lò điện hay gas, độ 4 tiếng trở đi) Tại Mỹ thì gà tây cũng còn đươc dọn giống như trong lễ Thanksgiving trước đó 1 tháng. Sốt ngọt được dùng với ham là sốt truyền thống làm bằng trái cranberry, một loại dâu chua. Bánh ngọt thì là bánh ngọt có pha trái cây khô ăn như những miếng mứt khô nhỏ, bánh gọi là fruitcake. Rượu uống trong tiệc đêm Christmas Eve, gọi là Christmas dinner, là rượu ‘eggnog’, whiskey pha với trứng gà và đường sữa, rất ngọt.

Các biểu tượng mùa lễ hội cuối năm:
Các màu biểu tượng là màu xanh lá cây và màu đỏ, màu trắng.
Về phong tục có nhiều loại cây, hoa đươc liên kết với lễ hội mùa đông. Nói chung là vì lý do chính: các loại cây hoa này mùa đông vẫn còn mọc… mạnh giỏi - ngoại trừ “hoa” poinsettia gốc Trung Nam Mỹ.

Lá và cây thông spruce. Cây thông là biểu tượng dân gian chính cho mùa Giáng sinh, được mọi săc thái tôn giáo khác Thiên chúa giáo chấp nhận và trưng bày (với 1 số phần tử do thái giáo tẩy chay) xuất phát từ truyền thống Đông Âu. Cây thông có hằng trăm giống khắp nươc Mỹ nhưng chì có 2, 3 giống đươc ưa chuộng vì hình nón đẹp, vì lá dày, vì màu lá, và vì mùi hương của lá. Giống được dùng trưng nhiều nhất (và trồng bán mọi nơi) là giồng spruce pine (xem hình). Các cơ sở thương mại trưng cây thông kể từ ngày sau Thanksgiving, đúng 1 tháng trước ngày Giáng sinh.

Holly (đọc là “ho-ly”, phân biệt với cách đọc từ holy (”hô-ly”, thánh thiện). Lá holly có gai và rất giống loài ô-rô miền sông nước cực Nam miền Nam. Người Mỹ dùng trồng thành dậu quanh vườn. (Bên lề: tên Hollywood, rừng holly, là từ cây này ra, phải đọc là ho-ly-uốt, không phải hô-ly-uốt).

Mistletoe là một loài chùm gởi, Âu châu và Mỹ châu có hai loại tương tự. Bên Âu châu từ các thế kỷ đầu tiên của sử ký đã xem lá cây này như linh dược gì đó và có tính chất thờ phụng. Qua nhiều thời đại quanh co lại được liên kết với mùa lễ hội mùa đông, và từ đó với lễ Giáng sinh. Bạn google mistletoe hay gui (tiếng Pháp) sẽ thấy nhiều giải thích khác nhau. Vì mistletoe nguồn gốc là đạo phù thủy Druids nên nhà thờ thiên chúa giáo ra lệ thay bằng holly cũng mọc xanh vào mùa đông để trang hoàng thay. Thông lệ holly từ đó mà ra.

Loại hoa poinsettia xuất phát từ Trung Mỹ, không mọc vào lúc lạnh bên Mỹ. Truyền thống trang hoàng Giáng sinh với hoa này xuất phát từ Mexico là một nước đa số Thiên chúa giáo, cũng từ 1 truyền thuyết nào đó ở xứ này, tức là tục lệ mới hơn hằng nghìn năm và tại Mỹ thôi - xin bạn google thêm.
Vì màu các vật tượng trưng cho lễ Giáng sinh, các bạn thấy tai sao màu tiêu biểu cho mùa lễ hội này là xanh và đỏ.

Trang hoàng:
Đươc xem các hình ảnh trang hoàng Noel gần đây tại VN thấy hơi… quá! Phải nói là phô trương hơn là trang hoàng. Thương nghiệp tại đây trang hoàng có chừng mực, chủ yếu là tiếp thị và gây chú ý, làm cho bà con cảm nhận không khí mùa lễ hội mà quên đi những lo âu về kinh tế riêng tư, và… mua, tiêu tiền. 
Nhà tư gia của dân thì trang hoàng giây đèn, hình tượng tôn giáo hay ông già Noel, cây thông bên ngòai, nhất là những nhà có trẻ em. Tùy kinh tế trong năm mà các con đường khu nhà ở (residential streets) sẽ sáng trưng hoặc tối hơn. Công tư sở gần như tất cả đều trang hoàng bằng 1 cây thông, giây hoa và ít đèn, nhưng đặc biệt tránh hình tượng tôn giáo. Ngày trước Giáng sinh thì nhân viên ai thích thì mặc màu đỏ và xanh cây (áo, cà vạt, áo len, khăn quàng, nón v.v…). Nơì nào có phát thanh nhạc thì là nhạc Giáng sinh thí dụ như trong malls, siêu thị, trên tivi, radio quãng cáo, nghe riết người muốn điên, nhất là năm nào cũng lập lại bấy nhiêu, vì đã nói truyền thống thì có gì mới. Nhạc “Giáng sinh” có 3 loại, loại chỉ nói về tuyết và mùa đông như ‘Jingle bells’, loại có Noel nhưng không tôn giáo như ‘Santa Claus is coming to town’ và loại tôn giáo, goi là Christmas carols như ‘Silent night’. (chữ “Noel” xuất hiện trong nhạc nhiều, ngoai đời người Mỹ it dùng nhưng quen nghe các sắc tộc khác hay nói nên cũng quen).

Toàn cảnh “máng cỏ” của Thiên chúa giáo, Mỹ gọi là Nativity scene. Máng cỏ cũng được dùng làm 1 tiết mục trang hoàng như cây thông nhưng ít hơn, vì nước Mỹ là nước Tin lành, chủ yếu là thờ Chúa Trời, không mấy thích tôn thờ các thánh hay nhân vật “ngoại vi” như Maria, Giu-se, thiên thần v.v… Nơi nào là công sở, đất công như công viên đặc biệt không duoc trang hoàng bằng bất cứ gì mang tính chất tôn giáo (các tôn giáo khác rất nhạy thưa kiện vụ này). Luật Mỹ tách rời tôn giáo khỏi chính quyền sanh ra 1 phần là để giảm các xích mích, lấn cấn giữa các tôn giáo, tạo an ninh cho xã hội, và người Mỹ rất đồng tình với các luật này, cho dù họ (giòng chính) là đa số tin lành thiên chúa giáo.

Lễ hội dân gian là những thể chế gắn bó những con người cùng chung xã hội, địa dư, vào những tình cảm việc làm tập thể. Lễ hội giúp các con người xã giao, liên kết, thông cảm nhau, tạo truyền thống và sụ đồng tình. Hai người cùng 1 địa phương, khi xa xứ gặp lại nhau sẽ nhận “bà con” vì cùng nơi xuất xứ cũng như truyền thống chung của mình tại nơi xuất xứ đó. Một khía của tinh thần dân tộc. Mỹ, và bà con di dân Việt Nam mình cũng chẵng khác chi thiên hạ mọi nơi.

Kết thúc mùa lễ hội cuối năm là Tết dương lịch.
Ngày đầu năm dương lịch là ngày nghĩ buộc, có nhiều địa phương tổ chức những lễ hội có tính cách địa phương. Nếu New York có cuộc lễ lớn ở quãng trường báo Times, Times Square, với quả cầu rơi từ từ điểm giờ đầu năm, và các nơi khác có pháo bông linh đình lúc “giao thừa”, thì Nam Cali có diễn hành hoa sáng đầu năm tại Pasadena, 1 thành phố trong cụm thành phố Greater Los Angeles (Los Angeles và Phụ cận). Cuộc rước xe hoa này tên Rose Parade có truyền thống năm nay là năm thứ 116, trước đây cư dân vùng này tổ chức mừng Tết tây bằng cuộc diễn hành các giống ngựa trong nông nghiệp và kéo xe. Sau cuộc diễn hành xe hoa được đem trưng bày tại một khu phố cho dân chúng vào xem (có trả tiền). Rose parade là của tư nhân tổ chức và có tính chất thương mại nhiều.

Hình 1: Các bạn để ý thời tiết tháng 1 ở Nam Cali. Trong khi các nơi khác là lạnh và bão tuyết thì trời hôm này là 70 độ F, dân chúng ăn mặc như mùa hè ở Canada. Thật ra cũng có ngày lạnh hơn và mưa lạnh, nhưng tương đối ít. Đây là tiền đề cho dân Ta và Tàu ăn Tết Âm lịch, khí hậu giông giống mùa Xuân ở Việt Nam, nếu nói mừng Tết Ta là mừng Xuân (còn những 2 tháng mới chính thức đến với đất Mỹ).
Mỹ đi làm lại nhưng dân sắc tộc Á châu thì sữa soạn ăn Tết đợt hai!

Phụ chú:

Nguồn hình từ Internet.

* - Holidays: kể từ ngày Thanksgiving, kể là 1 trong những ngày holidays này. Các ngày khác thì tất nhiên có Giáng sinh, Hannuka, Năm Mới. Riêng mùa Vọng là 1 mùa cầu nguyện Thiên chúa giáo, gọi là Advent, là tháng trứoc ngày Giáng sinh, cũng xem như 1 chuỗi ngày lễ, Mỹ còn gọi là Yuletide. Season là nói tắt  ‘Holidays Season’.

** - Xmas là một cách viết Christmas mà tránh viết chữ Christ là tên đức Chúa Trời, từ lâu. Đó là một lối kỵ húy chứ không phải trào lưu viết tắt của thế hệ mới nào.

*** - bên lề, cac bạn biết câu kết cho 1 lá thư, “Season’s best” là viết tắt “Best wishes for the Holidays Season” không?

**** - Chuyện 1 đêm Noel cách đây trên 15 năm, đã lên tivi địa phương. Có 2 em bé nhỏ nhà nghèo đêm Giáng sinh cha mẹ đi làm bỏ ở nhà với ông. Hai em bèn gọi điện thoại số 911 là số cấp cứu. Nhân viên cứu hộ hỏi chuyện gì thì hai em bảo là Giáng sinh mà ở nhà không có cây thông, không thấy Santa Claus, không có quà gì cả! Sở cứu hỏa đem xe vòi rồng và 1 ông già Noel đến thăm và trao quà!
Hai em bé này người Việt.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »