Đông về trên đất Mỹ

15. December 2009 by thằng bờm.

Nước Mỹ ở vĩ độ cao, bốn mùa khác biệt rõ rệt là điều thay đổi quan trọng nhất trong đới sống một di dân từ Việt Nam. Điều khác biệt rõ nhất, trước cả khác biệt về khí hậu, là sự thay đổi thời gian sáng tối trong ngày qua các mùa.

Giả tưỡng một người đi ngủ một đêm hè và ngày hôm sau thức dậy vào một ngày đông, sẽ tưỡng chừng như mình đã bị đưa vào một hành tinh khác. Thật vậy, ngày hè vào lúc gần 9 giờ đêm bạn còn có thể thấy ánh mặt trời le lói ở chân trời trong khi vào mùa đông mặt trời lặng vào lúc 4 giờ rưỡi (Đông chí, tại vĩ độ Los Angeles), một khoãng cách gần 4 tiếng đồng hồ*. Nếu kể cả gần 4 tiếng đồng hồ ánh sáng lúc rạng đông thì sự hiện diện ánh sáng mặt trời trong đời sống con người thay đổi thật lớn lao.
Vào mùa hè lúc 8 giờ tối (20 giờ) còn có thể rũ bạn ra bờ biển chơi một vòng xem mặt trời lặn, nhưng mùa đông, tan sở lúc 5 giờ (17 giờ) thì đã tối đen, nhất là vào những ngày mây mưa hay tời đổ tuyết, xe cộ lên đèn sáng rực. Ở các vĩ độ cao hơn nữa như tại các thành phố có nhiều người Việt như San Jose (gần San Francisco), Seattle, thủ đô Washington, New york, thì sự cách biệt này còn lớn hơn nữa.

Cảnh quang thực tế mùa đông - Cây xồi (oaks) rụng lá, cành tuy trụi nhưng không khô, không dễ gãy, đầy nhựa sống.**

Ở Việt Nam, người ta hay nói “nữa trưa đứng bóng”, bóng cây bóng người lúc đúng Ngọ thì ”đứng”, nói cách khác là ở ngay dưới chân. Ở Mỹ vào mùa này ngày nào có nắng lúc 12 giờ bạn có thể thấy bóng mình soi dài như trong buổi chiều Sài Gòn lúc 5 giờ (17 giờ). Bóng người lúc đúng 12 giờ thiên văn* chỉ hướng chính Bắc. Đó là vì mặt trời không bay theo vòng cung lớn nhất trên trời  mà vòng cung dời về hướng Nam rất nhiều.

Đó là, theo người viết, sự khác biệt lớn lao nhất giữa đời sống trên đất Mỹ và tại quê nhà, một sự khác biệt có ảnh hưỡng sinh lý*, trong nếp sống xã hội gia dình, kinh tế và lây lan ra cả tư duy tình cảm, tánh tình. Khác như thế nào và có khía cạnh yếu tố nào đo đạc (vì chỉ có đo đạc được thì mới có thể nói là khoa học, có chứng minh) được không thì ngừoi viết không thể nói rõ ràng được, nhưng là một điều người viết có thể đoan chắc mà không sai.

Người kiều dân Việt tại Mỹ không ít nguời khoác lác là người… “siêu-Việt”, không còn giống người ở quê nhà vì họ đang giàu có và sống trong một xã hội giàu có, tiến bộ tiện nghi và khoa học, hiểu xa biết rộng.  Họ nêu ra những khác biệt về thâu nhập, xe cộ nhà của, của cải gia tài, học lực và bằng cấp, những khác biệt về thời trang, thói tánh. Không hề một ai để ý đến nhưng điều nêu trên, mà có nhận biết thì cũng không cho là quan trọng, chỉ là một khía cạnh hiếu kỳ để mang ra ba hoa về lễ hội, tuyết trắng, thu vàng và những thời trang ăn mặc hời hợt.

Đời sống con người chủ yếu là thời gian sinh họat kinh tế, vui chơi hay học tập. Cả 3 đều bị ảnh hưỡng nặng nề bởi chu kỳ sáng tối đổi thay với biên độ lớn như vậy. Cho dù ánh đèn điện và các kỹ năng cao cấp khác đã giúp đỡ rất nhiều để xóa bớt sự xáo trộn lớn lao trong đời sống này, cả 3 đều phải thích ứng gần như liên tục, từ mùa này qua mùa khác. Thích nghi thì phải thay đổi. Thay đổi mỗi năm 2 lần lớn là đông hạ, với 2 thời gian chuyển tiếp là thu xuân. Con người sống theo một quy luật ép buộc thay đổi có chu kỳ bởi tạo hóa (phong thổ) sẽ có những đặc tính khác hẵn người khác sống ở trong những điều kiện thiên nhiên không giống như mình.

Một khu nhà trung bình ở thành phố Dallas, bang Texas vào mùa đông. Một ngày trung bình (40 độ F). Đây là hình ảnh đặc trưng (typical) hơn là hình ảnh thành kiến phủ tuyết trắng của mùa đông “bên Mỹ”. Cây trút lá, cỏ vàng úa, đường vắng vì người người đều chọn ỏ trong nội thất không ra ngoài.

Khí hậu vùng ôn đới tất nhiên có sự thay đổi từ ấm qua lạnh, nhưng vì nước Mỹ lớn nên những vùng miền Nam và các bang như California, Texas, Louisiana, Florida it ảnh hưỡng lạnh và có thành phố không bao giờ thấy tuyết rơi là gì. Dù sao ngoại trừ Florida và Hawaii thì các nơi khác trên đất Mỹ cũng chịu khí hậu lạnh mà tại Việt Nam không bao giờ có, như những nhiệt độ dưới độ đông nước đá là thường.

Hồi nhỏ tại quê nhà đi học nghe dạy rằng 0 độ C là nhiệt độ nước ngoài trời phải đông thành đá cứng, nghĩ rằng là đây là giới hạn tuyệt đối của đời sống các sinh vật, dưới nữa thì không còn thực vật động vật nào còn có thể tồn tại được. Qua đây mới thấy 32 độ F chỉ là một cái mốc con người khoa học đánh dấu lên hàn thử biễu. Cao điễm mùa đông (Tháng 1) nhiệt độ dưới 32 độ rất thường xuyên trên hầu hết lãnh thổ, cho dù các ngày nắng ấm hơn nhiều hơn là ngày lạnh giá trong mấy tháng mùa đông.

Cũng một thành kiến của lúc còn nhỏ tại quê nhà Sài Gòn, hể nghe đến mùa đông tại các nươc ôn đới Âu Mỹ thì nghĩ đến tuyết trắng bao phủ cảnh vật. Sự thật là trên một nửa nươc Mỹ vào mùa đông chỉ có tuyết một cách hiếm hoi, cho đến nỗi có thành ngữ white Christmas là một ước muốn, một mơ ước nguyện vọng của người ta, rằng là đêm Giáng sinh có tuyết rơi cho đẹp, thơ mộng và lãng mạn. Tuyết chỉ rơi như những cơn mưa, hay trong bão tuyết, khi độ ẫm và độ lạnh không khí thượng tầng đạt những thông số nào đó. Ngoại trừ trong trường hợp các cơn bão tuyết có gió lạnh, khi tuyết roi thì hạ tầng không khí lại ấm hơn những ngày đông không tuyết (xin google thêm ‘wind chill factor’ để xem yếu tố gió làm hạ nhiệt độ không khí như thế nào).

Một ngày nắng ấm mùa đông tại Dallas (55 độ F) bang Texas. Nhìn ảnh rọi lớn bạn có thể thấy vết bẩn trên xe ngoài xa lộ. Đó là vết bụi muối mà những ngày sau cơn mưa lạnh ban đêm nước đóng băng thành tảng trên đường, cơ quan lục lộ phải cho xe đem rãi đều (muối hầm mỏ trộn với cát sạn. Muối hạ độ đông của nước. Muối có tac dụng làm rỉ mọt mạnh nếu không sớm rữa sạch). Những ngày lạnh khô như trong hình độ ẩm rất thấp, con người cử động gây ma xát (với áo quần, thảm vãi, ghế ngồi, xe v.v…) tạo tĩnh điện nhiều, tay đụng vật gì khác, như trái khóa cửa hay ngay cả tay người khác cũng xẹt lữa điện rất đau!

Một thành kiến khác mà qua đây mới thấy rõ là sai, là mùa đông là mùa cuối năm, như ta thường nói “xuân hạ thu đông”. Mùa đông chỉ bắt đầu vào cuối tháng 12 dương lịch, nói chung mùa đông là 3 tháng đầu năm tây (Tết âm lịch rơi ngay vào giữa mùa đông của Mỹ!) Chỉ vào tháng 4 thì tuyết các vùng cực Băc mới tan hết, cuối tháng 4 các vùng cao còn có du lịch trượt tuyết. Khi người Mỹ nói “in the winter of 2010″ có nghĩa là “trong đầu năm 2010″. Mỹ không liên kết hai ý niệm Xuân với đầu năm (New Year), nhất là hiện nay tại xã hội đa chũng tộc này có Jewish New Year, Chinese New Year, Cambodian New Year, Orthodox New Year, v.v… và v.v…!

Một ngày mưa lạnh tại Dallas. Những ngày mưa lạnh nhiều hơn là ngày tuyết rơi, nhất là vào lúc giao mùa (tại đây tuyết rơi trong năm đếm chỉ hơn đầu ngón 2 bàn tay)  Cỏ cây còn lại rất ít (thảm cỏ đã úa khô) , loại đã được các nhà chọn giống chống lạnh gây giống bán.

Ngoài con người, sinh vật không có con nào tồn tại và định cư được một nơi mà khí hậu khác biệt nơi sinh đẻ một cách lớn lao như sự khác biệt giữa khí hậu Viet Nam (39 độ C tại Sài Gòn) và số lớn các nơi định cư của kiếu bào Việt Nam tại lục địa Mỹ (37 độ C mùa hè - âm 5 dộ C mùa đông).

Một khi sinh lý con người đã điều tiết và bình thường hóa được với môi trường này, không thể nào nói rằng cơ thể con người còn y như lúc nguyên thủy là lúc sanh ra, nơi chôn nhau cắt rốn. Con người phải có thay đổi, một cách rất căn bản. Thay đổi từ hormones, các metabolisms, hệ thống chức năng miễn nhiễm (immune system) từ đó phải có thay đổi tính năng sinh lý và tâm thần nào khác thì không rõ rệt nhưng khó chối cãi.

Nói tóm lại, người Việt đến sinh sống trên đất Mỹ đã thay đổi theo chu kỳ con tạo một cách thụ động mà ít người để ý. Theo thằng Bờm thì dấu ấn phong thổ này quan trọng về sinh lý cũng như tâm thần (biologic and psychologic/behavioral), có thể, với con mắt sắc bén, nhận thấy khi tiếp cận con người được. Đây cũng là một chướng ngại vô hình trên đường hội nhập, và ngược lại với người trở về lại quê nhà. Cũng nên nói là chỉ là một chướng ngại nhỏ và tương đối dễ vượt qua nhờ phương tiện vật chất sẵn có và chỉ dẫn người chung quanh khi mới di cư đến - ngoại trừ đối với người đã già mà phải di cư.

Một ngày nắng ấm tại một khu thương mại nhỏ người Việt và Việt gốc Hoa. Nhiệt độ khoãng 55 độ F. Nếu ngoài bãi đậu xe có chút gió thì sẽ là 40 F, bà con không ai dại đứng ngòai chơi, chỉ mau mau vụt vào bên trong chợ, nơi nhiệt độ sưỡi là 75F. Hình vắng là vì vậy.

Ngày trước Giáng Sinh bên một thương xá tại Dallas. Hôm nay nhiệt độ là gần 32 độ F, độ đông nước. Mưa lạnh rơi xuống mặt đường sẽ đông tức khắc và tạo thành những mãng băng nhỏ như thấy trong hình, người đi sẽ trợt té dễ dàng (tại nạn trợt té tăng rất cao vào mùa đông, nhất là những ca nhập viện gãy chân người già), xe thì nếu cáng phải nhiều bánh cùng lúc sẽ trợt văng ra khỏi đường đi, gây tại nạn hàng loạt.

Post tới: Lễ hội mùa đông.

thằng Bờm

Phụ chú:

Bạn đọc có thể thất vọng là sao không thấy có ảnh tuyết trắng. Đó là vì trên thực tế như đã nói những ngày tuyết rơi hiếm như những ngày mưa. Sau khi tuyết rơi cảnh quang chỉ đẹp độ vài ngày nếu nhiệt độ thấp, nếu không tuyết sẽ tan mau. Khi tan thì để lộ bụi, rác, lá cây khô, bùn trong rất…  bẩn. Dĩ nhiên ở các bang cực Bắc thì tuyết có thể tồn tại hàng tuần hàng tháng, sẽ bồi thêm sau các cơn bão tuyết. It ai kể cả người Mỹ bản xứ thích lên đó sinh sống. Du lịch thì được!

* - Không kể cái gọi là daylight saving time, giờ mùa đông/giờ mùa hạ. Mỗi Tháng 3 (tuần thừ 2) và Tháng 11 (tuần đầu) thiên hạ phải chỉnh đồng hồ lúc 2 giờ đêm, tới (mùa xuân) và lui (mùa thu) 1 giờ để tận hưỡng ánh sáng nắng vào buổi chiều. Ngọai trừ Hawaii và Arizona viện lý do gần xích đạo quá rồi, chiều nào cũng như nhau hè hay đông, thay đổi làm chi cho phiền. Lý do là kinh tế nhưng nay có khuynh hướng muốn hủy bỏ vì chẳng lợi ích gì cho đời sống hiện đại (lý do ban đầu là vì muốn tránh bớt… hại điện).

** - Trong nhựa cây có hóa chất tựa chất cồn, hạ độ đông của nước H2O trong cây nên cây vẫn rất… mạnh giỏi, nhựa trong cây vẫn chảy. Các cây nhiệt đới không sống qua mùa đông được vì không có chất này, nước trong tế bào đông lại thì tế bào bể và cây chết khô. Nhiếu người thấy cây bông giấy (bougainvillier) có vẽ cứng cáp đem trồng ở Texas nhưng không sống được.
Mùa đông các cành cây có thể có nguy cơ gãy vì lý do rất đặc biệt, đó là băng đá đóng lên cành nhỏ và lớn tạo sức nặng tăng nhiều (1 lít nước cân nặng 1 kí lô) Khi đêm lạnh dưới độ đông mà có hơi nước hay nước mưa, mưa phùn hay sương dày, nước sẽ đọng lại trên cành lớn nhỏ - sáng xem thì rất đẹp, lung linh nếu có mặt trời. Cây gãy xuống đường và lên giây điện sẽ rất nhiều. Tuyết rơi không làm gãy cây vì tuyết nhẹ, tan mau, và có ít gió sẽ rơi liền. Băng (frost - nước đá) và tuyết (snow) khác nhau về chất và điều kiện thời tiết gây ra.

- Ánh sáng mặt trời ảnh hưỡng mức melanin, dopamine trong cơ thể, hai chất này trực tiếp ảnh hưỡng đến giấc ngủ (và ngược lại là sự tỉnh thức) của con người. Hệ thống miễn nhiễm và đề kháng cũng bị ảnh hưởng lớn bởi ánh sáng mặt trời. Thằng Bờm nhận thấy dân bản xứ chết vì những lý do mà tại Việt Nam xưa kia cho là… lãng xẹt: Salmonella, E.Coli, cúm, cơn suyễn, cơn dị ứng v.v… Người Mỹ là những khổng lồ chân đất sét. Dân da đỏ bản xứ thì thôi, bạ gì cũng chết (gần diệt chủng cũng vì thế, không chịu được bệnh mà người da trắng đem qua)

- Nước từ trời, mùa đông có nhiều loại. Tuyết thì có lúc hạt lớn như hạt đậu (snow flurry) như khi sa nhiều hay trong cơn bão tuyết. Khi nhẹ lai rai (như mưa dầm) thì hạt nhỏ nhất (đơn vị) gọi là snow flakes, nhỏ như hạt mè, hình sao muôn cạnh xem rất đẹp mắt (chỉ xem gần trên bàn tay thôi, khi bay không nhận ra được) Đó là hình sao tuyết mà cac bạn thấy dùng làm trang hoàng Noel. Mưa thì có mưa thường như mọi nơi nhưng rất lạnh. Có loại mưa thật lạnh gọi là freezing rain, hạt mưa chạm đất là thành đá ngay tức khắc, tựa như hạt sáp đèn nhỏ xuống bàn. Thứ mưa này là độc hại hạng nhất cho xe cộ, thấy rơi lên kính thì mau mau dừng lại mà chờ, thường không lâu sẽ qua (trờ về mưa thường lại. Có loại tương tự gọi la sleet, gần giống như mưa đá bào (loại đá bào nhận con nít ăn với xi-rô), cũng rơi ngắn hạn nhưng thấy mà… rét. Hai loại mưa này khi rơi lên kính xe nếu bạn bật quạt nước sẽ không đi mà dính lại thành lớp nươc đá, sẽ hết thấy đường trong nháy mắt.
Có điều bạn nên biết là, trong mùa đông gần như không bao giờ có mưa đá, gọi là hail, chỉ có trong cơn giông mùa hạ (thunderstorms). Cục đá nhỏ như hạt bắp là thường, xui thì có thể lớn như trứng cút, bể kính xe, mái ngói, và bể… đầu nếu ngu mà đưa đầu ra mưa. Có năm có cục lớn bằng quả trứng gà Mỹ gọi là golf ball-size, các bãi đậu xe thiệt hại 100%, không hiếm lắm. Có bán lọai bảo hiễm này, ai khôn thì mua.
Nên nói là đa số dân Việt Nam sống tại miền Nam California không bao giờ phải chịu những loại này, năm nào có chút mưa đá hail mùa hè thì vui lắm rồi.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »