16. October 2009 by thằng bờm.

Bạn đọc xem hoài loạt bài này chắc chán ngấy rồi nhưng xin thưa, đây là một trong những khía cạnh nền tảng của đời sống trên đất Mỹ ảnh hưỡng đến mọi khía cạnh khác. Vậy xin kết với bài chót này.

Người dân thi hành nghĩa vụ jury duty thức dậy mỗi sáng không đi làm mà đến trình diện tòa. Nếu là công chức hay nhân viên có lương thì sở làm buộc phải cho nghĩ việc có lương. Cũng thích cho vài người vì được nghĩ làm, làm chuyện khác mới lạ đôi khi thú vị mà không mất thu nhập. Đối với thương gia hay doanh gia nhỏ khác như thằng Bờm thì phải chịu thiệt thòi. Người hưu trí trình diện nghĩa vụ bồi thẩm nhiều, lý do dễ hiểu. Cũng có nhiều người kiếm đủ mọi cách trốn tránh, nhất là người Việt, ra tòa giã đò nói ấp úng rằng không rành tiếng Anh (thật ra  nhiều người cũng không lưu loát đủ để nghe phiên tòa và thảo luận sau đó trong jury room. Ước chừng là trên 50% thì chắc cũng không xa mấy). Nhiều người vì nghề nghiệp chứng tỏ là phải rành tiếng Mỹ thì ra bác sĩ xin giấy chứng nhận bệnh, điếc hay gì đó ngồi lâu không được! Và nhiều sáng kiến khác, nhưng nhân viên tòa cũng đủ 1 cuốn sách chỉ cho cách bác bỏ hầu hết lý do.

Phiên tòa cứ đến giờ, trưa thì nghĩ ăn trưa, chiều thì 5:00 giờ tan sở thì đóng cửa, ông tòa nhăc nhở jury không đươc thào luận với ai và cho về, mai vào tiếp.

Phiên tòa là một chuỗi những trình bày của luật sư 2 bên với bồi thẩm đoàn, bên công tố dùng nhân chứng và tang vật để cáo buộc, bên bị cáo cũng dùng nhân chứng để chúng tỏ nhưng cáo buộc đó là sai, hay nếu khó thì ít ra gieo nghi vấn về sự thật những cáo buộc đó (nhăc lại là jury chỉ cần nghi vấn về sự việc, nhân chứng hay tang vật là phải tha nghi can - đó là luật định). Gánh nặng chứng minh một sự việc là thật, vượt lên trên tất cả lý do gì hợp lý để nghi vấn, là của bên cáo buộc. Nguyên tắc đươc nhắc đi nhắc lại cho jury.

Bên biện lý nhà nước nói truoc và đem nhân chứng lên ngồi witness stand (là cái ghế, nhắc lại, không phải đứng). Luật sư “cò mồi” cho nhân chứng nói lên một sự việc, sau đó bên luật sư bị can lên chất vấn nhân chứng này. Nếu là nhân chứng của bên bị can thì biện lý nhà nươc cũng có quyền chất vấn như vậy, mỗi bên có thể hỏi nhân chứng bao lâu cũng được, không bị hạn chế nhưng áp lực nhân chứng quá mức thì hoặc ông tòa can gián, hay luật sư bên kia phản đối. Nhân chứng nói phải cho jury nghe rõ, cung như tang vật phải trình cho jury xem rõ, không phải là cho ông tòa*. Jury là người phán xét.

Ngang đây xin nói về một nét khác của luật pháp Hoa kỳ có tính cách nguyên tắc công bình. Đó là bên cáo buộc phải khai cho bên bị can biết hết những bằng chứng hay nhân chứng mình có và sẽ trình bày cho jury, không được dấu diếm cho đên khi ra tòa mới tiết lộ. Có nghĩa là tôi có bằng chứng a, b, c, sẽ buộc tội anh. Bên bị can căn cứ vào đó mà chuẩn bị bào chữa, kiếm bằng chứng đối lại, điều tra, xin tòa giúp trát đòi nhân chứng ra, v.v… Đó là luật full disclosure (khai báo) và bên bị cáo có thể xin, chỉ ra xử khi nào thu thập đủ yếu tố chống trả của mình. Quyền của người bị nghi ngờ được luật pháp bảo vệ đúng mức, có thể có người, có chính thể cho là làm đình trệ công lý, nhưng đối với Mỹ là làm người dân yên tâm sinh sống mà không sợ bị vu cáo.

Sau khi biện lý đã nêu hết yếu tố cáo buộc, bên bị cáo là người nói chót. Ông tòa sẽ ra lệnh bên công tố tóm tắt, gọi là closing argument, câu kết nổi tiếng và đươc dùng trong dân gian một cách đùa cợt là “I rest my case” (case đây là “điều cáo buộc của tôi” hay “lý lẻ của tôi”, rest là nghỉ, không còn cần chứng minh gì thêm nũa). Bên bị cáo luôn luôn là bên nói sau cùng, cũng gọi là closing argument - dịch ra là: lời biện minh cuối cùng.

Ông tòa sẽ trịnh trọng “ladies and gentlemen of the jury”, quý ông bà đã nghe hai bên trình bày lý lẽ của họ v.v… và đọc 1 lô chỉ thị, lần này rất nhiều, in thành 1 xấp giấy mà jury đuơc trao sau khi đọc, mang vào phòng họp, là nhưng chỉ thị chung và riêng cho vụ án này. Nói chung là giữ vô tư, có thắc măc jury có thể xin xem lại bằng chứng, hiện trường, hay nhân chứng (triệu họp phiên tòa lại). Sau đó 12 người bồi thầm sẽ vào 1 căn phòng nhỏ đóng kín cửa, luật sư, bi can và quan tòa thì về phòng ngồi chờ jury thảo luận và chờ phán quyết, có thể chờ 1 ngày hay có khi đến 3 ngày cho những vụ án thường nhật.

Phán quyết của jury gọi là verdict. Bắt đầu thì 12 người bầu 1 chủ tọa, gọi là foreman (foreman trong hãng xưỡng là trưởng toán) rồi thì bình bầu ngay (vì qua mấy ngày ngồi nghe phiên tòa thì ai nấy đã có 1 quan điểm về vụ việc rồi), chọn 2 trả lời là có tội - guilty - hay không có tội (not guilty) (not guilty có nghĩa là bên bị cáo đã gieo đươc nghi vấn phải chăng đối với bằng chứng của bên biện lý nhà nước). Từ bình bầu đó mọi người sẽ cho biết tại sao mình bầu như vậy và bàn cãi, foreman làm trọng tài. Sau 1 thời gian nhất định thì lại bình bầu, và lại cãi nhau. Cho đến khi một bên đa số thuyết phục đươc hết mọi người đồng ý một verdict[**] thì sẽ bấm chuông gọi người cảnh sát bảo vệ báo cho ông tòa biết là… xong rồi. Ông tòa cho gọi luật sư 2 bên và bị can cùng quần chúng vào ngồi, và trịnh trọng: “ladies and gentlemen of the jury, do you have a verdict?”. Trả lời “Yes, your Honor”, và trao tấm giấy mẫu cho ông tòa, ông tòa đọc mà không tuyên bố (tránh trường hợp ỗng xạo) và hỏi lại trưởng toán là verdict là gì, có tội thì đáp “we the jury find the defendant guilty“, không thì “… the defendant not guilty”, (không nói là innocent - vô tội).

Thế là xong, ông tòa trịnh trọng cám ơn bồi thẩm đoàn đã v.v… tuyên dương tinh thần v.v… và cho về. Việc tuyên án là 1 giai đọan khác của phiên tòa trong đó  jury không có vai trò.[*3]

Trial by jury [*4] là thừa kế một truyền thống Âu châu tốt, là căn bản của luật pháp Mỹ, và do đó là căn bản của trật tự xã hội, của tự do (và trách nhiệm) cá nhân, và là nguyên tố không nhỏ trong sự thịnh vượng cua hợp chũng quốc này (An Cư: Lạc Nghiệp). Hệ thống này chưa phải là toàn hảo và cũng có nhiều sơ xuất, lợi dụng và lạm dụng vì là 1 guồng máy do người làm ra, và người điều hành nhưng thiết nghĩ không có phưong thức nào hay hơn trên thế giới.

Nếu dân trí các nước đang phát triễn, trong đó có Việt nam, cho phép, một hệ thống tương tự sẽ nâng chất lượng đời sống tại các nuớc đó lên rất mau, quốc gia sẽ giàu mạnh và người dân sẽ hết mình bảo vệ.

Phần phụ chú:

* - Có trường hợp buồn cười là luật sư ép sao nhân chứng “xì” một điều mà luật sư không có quyèn hỏi, ông tòa phải nói cho jury là “bỏ qua” (you must disregard), sau này thảo luận không được nêu yếu tố đó ra.

** - Nếu không hội đủ số phiếu tuyệt đối thì gọi là hung jury (to hang là ngưng, đình chỉ 1 việc làm, dừng lại, tương tự như động từ to hold. Anh ngữ đàm thoại: Mỹ hay hô “hang on!” hay “hold on!“, có nghĩa là “tốp! tốp! ngưng! dừng lại! chờ!”).
Trưởng nhóm cho báo với ông tòa là 12 người không đồng thanh. Ông tòa gọi mọi người ra năng nỉ, xin giúp tòa và nhân dân 1 ý kiến thông nhất đi, v.v… Vô họp lại và năng nỉ những người hay người còn “ngoan cố”, có khi cải vã to tiếng, chửi nhau. Nếu người nay không chịu theo số đông thì… thua. Báo với ông tòa, ông tòa triệu tất cả mọi người lại và tuyên bố mistrial, là phiên tòa không thành công, công lý không được phục vụ đúng mức. Về hậu quả cho bị can, mistrial tương đương với tha bổng, bị can đươc tha mà không bao giờ sợ bị gọi lại (xem post truoc về double jeopardy). Tương đối có khá ít hung juries.

*3 - Có nhiều loại tòa không cần đến jury, như tòa lưu thông (traffic court: bên cao buộc là cảnh sát lưu thông, ông tòa toàn quyền phán xét và phạt hay không) va tòa kiện giá trị nhỏ (small claims court, một loại tòa dân sự, tư nhân kiện tư nhân mà tổng số thiệt hại đòi bồi thường không qua 10.000 - cho phần lớn các tiểu bang), tòa hòa giải, tòa ly dị, tòa khai phá sản. Số lớn các vụ kiện dân luật không cần đến jury.

*4 - Có địa phương và tùy trường hợp thì jury phải ngồi lại thảo luận chọn hình phạt sau khi nghe luật sư công tố (xin phạt nặng) và luật sư bảo vệ (xin phạt nhẹ hơn), nhất là nếu có đề nghị tử hình trong hình luật, hay án dân luật thì là số tiền bồi thường bên thắng.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

11. October 2009 by thằng bờm.

Tiếp tục về việc tuyển chọn 12 người jury, gọi là members of the jury.

Phiên tòa tại Mỹ gọi là trial. Trial là thử, thử thách. Tục truyền xưa người ta không biết phân xử phải trái, thật dối nên để cho thần thánh làm sáng tỏ, đem 2 ngừoi của một tranh cải ra thử thách, ai bước qua lữa mà không cháy (phỏng) thì là người đó nói thật. Trial by fire. Ngó bộ cái lề lối này không thành công lắm vì cú nào 2 tên kiện tụng cũng bị phỏng cả, nên loài người nghĩ ra nhiều cách khác để thữ xem ai dối ai thật. Cuối cùng thì mới, à, hay là mình dùng lý luận loài người xét hai bên, xem ai phải cũng được vậy. Mới ra các phiên xử, từ Solomon đến nay tiến bộ khá nhiều, nhưng vẫn còn giữ từ “trial”. Người phán xét không còn là thần thánh mà tại Mỹ là jury. Jury nghe xong hết 2 bên, jury nói bên A nói dối, bên B đúng, hay ngươc lại, và kẽ trọng tài là thẩm phán sẽ tuyên bố như vây và dùng luật pháp thưỡng phạt.

Hình luật có luật sư nhà nước, dùng lý lẽ (luật) và bằng chứng nhà nước để buộc bị cáo là sai trái. Bị cáo dùng lý lẽ và bằng chứng của mình dể bảo rằng, không có, tôi vô tội. Bị cáo không giỏi đôi chối lý sự nên phải thuê thầy kiện nói dùm mình, theo ý mình, thầy kiện là người làm thuê cho mình*. Những gì thầy kiện mở miệng ra nói là như từ chính mình nói, thầy kiện không có quyền quyết định gì ngoài chuyên môn mà bị cáo không đồng ý.**

Điều quan trọng khi chọn jury member là bị cáo (nghi can) có quyền chọn, và bác, bất cứ ai, gần như bất cứ vì lý do gì. Bị cáo ngồi cạnh luật sư mình và luôn thì thầm gật gù khi trong lúc này***, mỗi jury ngoài sự đồng ý của biện lý nhà nước phải đươc người nghi can chấp nhận (bạn có thể so sánh với luật pháp các chế độ khác). Việc chọn/bác jury kéo dài bao lâu cũng được, không có chuyện ông tòa được nói “mệt quá 2 bên chọn lẹ cho bà con nhờ”, thời gian không thành vấn đề cho dù thời gian là vàng bạc (của ngân quỹ, thuế người dân trong đó có nghi can đóng). Công lý rất cần đến sự nhẫn nại.

Thằng Bờm được 2 bên thấy cái bản mặt sạch sẽ có lý, với lý lịch vắng tăt của mình đã nói ra, tuổi tac, học lực, nghế nghiệp v.v… và được chọn, ok cho anh ngồi đó nghe tụi tui trình bày.

Xong 12 người được chọn, ông tòa bảo mọi người đứng dậy và thề độc, nghe lục sự đọc lời thề (hứa này nọ) rồi đồng thanh trả lời “tôi xin thề”. Ngồi xuống và bắt đầu.

Việc đầu tiên là ông tòa, uy nghi và từ tốn: “Thưa quý ông bà bồi thầm đoàn đây là vụ nhà nươc tiểu bang California buộc tôi bị cáo là ông ABC đã vi phảm điều 123 chưong 456 đoạn 789 của bô luật hình sư, là tội đả thương chí mạng nạn nhân là ông XYZ ngày mấy tháng mấy lúc 10:10 giờ  tại địa điểm LMN v.v…. Quý ông ba jury sẽ đươc luật sư 2 bên trình bày bằng chứng và lý lẽ, v.v…  Ở đời con người nhìn một vụ việc dưới nhiều con mắt khác nhau và rất ít ai đồng ý đâu là sự thât. Sự thật tuyệt đối là một điều khó tìm ra,  nhưng không chối cãi được là có những việc (băng chứng cụ thể) rõ ràng vượt lên trên mọi nghi vấn hợp lý (beyond reasonable doubt) Nhiệm vụ của quý ông bà là xác định bằng chứng nêu ra là thật beyond reasonable doubt - nghi ngờ hợp lý, và kết luận đâu là sự thật trong vụ án này.  Xin quý ông bà công minh và sàng suốt, và xin Ơn Trên soi sáng”. Đại khái như vậy (chỗ chữ nghiêng là nguyên văn).

Bên cáo buộc có bổn phận chứng minh tội trạng (burden of proof - burden là 1 gánh nặng, gánh nặng trách nhiệm phải chứng minh tội trạng cáo buộc người ta, không tố cáo vu vơ), bên bị cáo chỉ cần gieo nghi vấn hợp lý là đủ, không cần chứng minh tuyệt đối (điều mà không ai làm được). Thà tha lầm còn hơn phạt lầm, đó là nguyên tắc của một xã họi văn minh bác ái. Để bảo đảm tính vô tư cho vụ xử bồi thẩm đoàn phải:

- Tuyệt đối im lặng về vụ án cho đến sau khi kết thúc, không thảo luận với bất cứ ai kể cả với nhau hay gia đình, người ngoài cuộc. Tuyệt đối cấm jury member gặp gỡ nói chuyện với 2 bên, bên công tố cũng như bị can hay gia đình, kể cả luật sư 2 bên. Ai vi phạm sẽ bị phạt rất nặng. Ai mua chuộc hay hâm dọa jury sẽ bi luật pháp trừng trị.
- Không mang vào thảo luận nhưng kinh nghiệm riêng tư, những hiểu biết liên quan hay không liên quan đến vấn đề được tranh cãi. Thí dụ: tôi là tiến sĩ vật lý, tôi biết việc này không thể xãy ra được, hay là tôi biết rõ khu nhà này, nghi can không thể đi lối này được, v.v… Luật sư đôi bên sẽ mang đến đầy đủ thông tin cần thiết, có thể chở jury đến hiện trương, quý ông bà chỉ kết luận trên những gì đã cùng nhau nghe trình bày tại phòng họp này.
- Không thảo luận, kết luận vội vã cho đến khi nào nghe hết bằng chứng và lý lẽ hai bên. Khi đó thảo luận sẽ điễn ra trong phòng kín có người bảo vệ và phuc vụ.
- Quý ông bà sẽ duoc trả số tiền là (giá 1 ổ bánh mì) mỗi ngay phục vụ, tượng trưng cho lòng biết ơn của nhân dân tiểu bang California và của chính tôi.

Và cuối cùng ông tòa “Xin mời luật sư nhà nươc!”. Lúc đó phiên xử án chính thưc bắt đầu.

Luật Mỹ có câu ” you have the right to remain silent”, “ông, bà, anh, có quyền không trả lời gì (ai) cả”, để tránh công quyền dùng bạo lực cưỡng ép người dân, tránh cho người dân vụng về hay sợ hãi mà vội vã tự buộc cáo mình (self-incriminate). Đó là nói lên sự công minh nhân đạo của luật pháp Hoa kỳ, thục thi những điều khoãng trong Bill of Rights (xin google wikipedia) gồm những điều khoãng bảo vệ quyền người dân (hiến pháp gốc chỉ nói quyền và phận sự của chính quyền - tức lề lối cai trị nước)

Cái vụ nghĩa vụ jury này coi bộ dài dòng hơn là thăng Bờm dự kiến, nhưng thiết nghĩ bổ ích cho ai muốn có một ý thưc can bản về xã hội đới sống con người trên đất Mỹ, xin chờ thêm 1, 2 posts nữa. Xin thứ lỗi cung bạn đọc. Hẹn gặp.

Phần phụ chú:

* Tại Hoa kỳ có cơ quan cấp luật sư miễn phí cho người nghèo không có tiền, như chế độ y-tế miễn phí vậy. Luật sư gọi là “public defender”, ăn lương bộ tư pháp của bang.

** Do đó rốt cuộc jury chỉ nghe 2 thầy kiện nói chuyện với mình, chỉ khi nào bị cáo bảo luật sư mình “anh cho tui lên nói, tui chịu trách nhiệm nếu bên kia bắt bẻ”, bên mình gọi là lên vành móng ngựa, Mỹ không có vành móng ngựa mà là cái ghế của nhân chứng  - witness stand, bị cáo làm nhân chứng cho chính mình ( cái ghế thoải mái chư không phải chổ đứng). Bên buộc tội không có quyền này, không có quyền gọi bị cáo lên hạch xách, bị cáo chỉ cần bài bác thành công những gì biện lý nói (bạn có thể so sánh với các hệ thống xét xử các nươc khác).  Nhắc lại là luật sư 2 bên nói chuyện, lý lẽ, trình bày, phân bua, là với jury, không phải cãi nhau, hay biện minh với ông thẩm phán.

*** Tỉ dụ người bị cáo da trắng, ghét jury da màu, bác cũng được và được giữ lý do đó bí mật, tuy nhiên loại bác người độc đoán này hạn chế 1 số thôi tỉ dụ 10 lần, ngoài số trên nếu bị ông toa hỏi thì phải báo cáo (riêng với ông tòa) lý do tại sao bác.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

7. October 2009 by thằng bờm.

Ok, bạn nói “nói ’sống trên đất Mỹ’ mà chả thấy đời sống gì, nói bá láp về luật pháp, anh là ai luật sư hay nhà nước mà nói ai tin?”

Xin thưa bạn, đó là luật pháp thường thức, cũng như vệ sinh thường thưc, bạn phải biết để sống năng động trên dất Mỹ. Ai cũng biết, ai cũng thi hành, ai cũng kinh qua. Dĩ nhiên giáo dục công dân thì củng có người dốt người rành, người trốn học, nhưng nghĩa vụ này trốn mà ông tòa ông ghét thí ông phạt giam và 2000 đô la một chuyến.
Và đây, theo quản cáo của blog, đây là đời sống thăng Bờm, chỉ là một thường dân như trăm triệu thường dân Mỹ:

Kể chuyện một lần hầu tòa cách đây vài năm. Một lần thằng Bờm được (bị) gọi hầu tòa tại Long Beach, thuộc quận Los Angeles, chỉ vì nó dại dột đã ghi danh cử tri trước đó nên mới lọt mắt xanh ông tòa. Làm ăn cá thể (có doanh nghiệp tư) mà phải mất ngày làm đi hầu tòa thật sớm trong cả tuần, phải chịu thua thiệt, xin mụ công chức tòa không được, khi đến trình diện thì mụ phát cho tấm thẻ bài mang cho oai* và chỉ vào ngồi trong phòng đọc báo, chờ gọi.
Phòng đọc báo là một cái sảnh lớn, cấm người không jury vào, có ghế dài, ghế nhỏ, sách bào, tivi, bàn đánh bài đánh cờ, như một phòng khách lớn. Tại đây có khoãng 200 người bị gọi, tổng số gọi là jury pool, một “kho” jury, để các vị thầm phán (judges) bốc. Thằng Bờm vô đó ngồi xem tivi, đọc báo, hay đi lại làm quen với thầy chú chơi. Có đủ tầng lớp xã hội, từ thanh niên trở lên đến ông lão, đàn ông đàn bà, nghề nghiệp từ bác sĩ luật sư công chức, doanh gia, hoc sinh sinh viên, công nhân, nội trợ v.v… Và v.v… ** Tất cả cũng như thằng bờm bị bốc thăm trúng mà vô gỡ lịch 1 tuần trong cái phòng này***. Mọi người có lảnh 1 con số nhóm, mỗi nhóm độ 35 người. Lâu lâu loa gọi nhóm A nhóm B đến phòng xử số 1 sồ 2 trình diện cho ông tòa xem dung nhan.

Xin lỗi độc giã, chứ, không giải thích bối cảnh, khó kể cho độc giã theo dõi đuợc, thì phải giải thích như sau:

Hằng ngày, tòa nhận những vụ án phải xử từ công tố viện chính phủ (hành pháp, gọi là office of the district attorney, hay là D.A. office - đó là nhưng criminal cases, vi phạm hình luật) và từ các luật sư tư xin tòa xử cho thân chủ bị người khác làm thiệt thòi (gọi nôm na là các vụ thưa kiện, ông nọ kiện bà kia - thuộc dân luật) Tòa án có lục sự sắp xếp giấy tờ và tổ chức phiên án, mời một ông thầm phán không liên quan gì đến nhân sự và chi tiết vụ án thụ án*5, ông này (gọi nôm na là quan tòa) triệu jury. Tòa nhà có trên 10 phòng xử, sắp xếp như cac bạn thấy trong phim ảnh Mỹ, nói chung rất đồng bộ, giống nhau từ tiểu bang này qua tiểu bang khác, thành phố này qua thành phồ khác. Mỗi phòng xử dươc dành cho một vụ án, từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc, sau đó lại tiếp tục, vụ khác.

Vậy thì, đến một lúc, nhóm của thằng Bờm được gọi xuống lầu dười phòng X trình diện. Phòng có sẵn người an ninh mang súng oai phong, luật sư 2 bên, người nghi can**** (đây nói về 1 vụ án mạng) thư ký đả tự có máy dánh tốc ký và máy ghi âm, một vài người thân nhân bạn bè cua nghi can, 1 vài thân nhân và bạn bè của nạn nhân, 1 vài người hiếu kỳ. Bảo vệ mời mọi người ngồi, rồi ông tòa vào thì mọi người phải đứng dậy. Ông (bà) tòa nào cũng vậy, mấy lần như một, mặt mày nghiêm trang nhân hậu, lạ vậy. Chưa thấy ông tòa nào mặt.. dễ ghét!

Ông tòa tuyên bố lý do và sơ lươc tội trang, nói về nghi can thì gọi “Mr, Mrs, Miss, gentleman… ” (chứng tò là không có thành kiến với người bị cáo), và một vài quy luật jury phải theo. Trên tường có một tấm bảng sơ lươc cho mọi người biết phải làm gì. 12 người dược gọi lên ngồi trên ghế như bạn thấy trong phim ảnh. Rồi luật sư và công tố viện phỏng vấn từng người xem có muốn cho ngừoi đó xet án không. Người đươc chọn làm bồi thẩm phải được 2 bên đồng ý. Khi một người bị loại thì đươc ông tòa cám ơn rất chi là lịch sự, và mời lên phòng đọc sách để chờ đuợc bốc cho vụ án khac (cho hết thời gian phục vụ thôi - cho nên đươc chọn liền thì khòe). Một người khác trong pool 35 người lên ngồi ghế bỏ trống. Cứ thế cho đến khi hết 12 người đươc luật sư 2 bên đồng ý thôi, rồi phải chọn thêm 2 hay 3 người dự khuyết tùy vụ án dự đóan sẽ kéo dài bao lâu, vì trong mấy ngày xử án có thể có người phải bỏ ghế vì lý do chính dáng như tai nạn bệnh tật (trường hợp đang nói thì có người cha chết bất đắc kỳ tử mà là con một và quan tòa cho nghỉ)

Đến phiên thằng Bơm, thì phải đứng dậy thề độc, nói tên họ, nghề nghiệp và trú quán. Sau khi cho ngồi, công tố viên bắt đầu phỏng vấn, hỏi có thành kiến về này nọ không như luật hiện hành về cần sa ở Mỹ (liên quan đến vụ án - vụ án có thuốc cần sa) có từng là nạn nhân của hung bạo không (vì sợ thành kiến với nghi can), đặt biệt là có lúc luật sư quay mặt đi và cố tình lẩm bẩm mau một câu hỏi - các bạn biết tại sao rồi, thàng Bờm không che dấu đươc màu da vàng, che miệng và nói khó nghe xem nó theo kịp không, vụ án có lùc sẽ gây cấn và lộn xộn. Nói chung 2 luật sư hai bên hạch hỏi thằng Bờm khá kỹ nhưng rốt cuộc đồng ý đề nó ngồi, chính thức là 1 jury member, 1 nhân viên của phiên tòa. Trong suốt thời gian đó ông tòa ngồi quan sát cách làm ăn của luật sư mà không nói năng gì, như người kiểm sát vô tư, nhưng có quyền răng đe khi luật sư làm trái lệ. Luật sư có quyền từ bác một người làm jury vì bất cứ lý do gì, nếu chỉ vì ghét cái mặt thôi cũng được.

Chọn 12 người ngồi jury có thể rất mau, có thể kéo cả ngày (có nghỉ trưa).

Post sau sẽ nói về quy luật jury phải tuân hành trong thời gian vụ án.

Nói tới đây, thằng Bờm cũng phải chêm nhận xét mình vào, là:

là một xã hôi tạo ra và tuân hành một lề lối lớp lang để giải quyết vấn đề an ninh xã hội trong công bình và sáng tỏ (thanh minh bạch nhật - tiêng Mỹ gọi là transparent, transparency) nươc Mỹ đáng được noi gương trong lãnh vực này. Mọi người tuân thủ, không phàn nàn cho dù có thiệt thòi đôi chút, nghĩa vụ rất nhẹ mà giáo dục người công dân, cho họ thấy trách nhiệm, thấy hãnh diện đang tham gia vào việc chung cua xã hội, cộng đồng. Nhà nước không còn là 1 tập hơp cơ quan cai trị, mà là 1 tập hợp những bộ máy phục vụ người dân do người dân điều hành, vì vậy người dân sẽ vui vẽ dóng góp, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ nó, không chỉ bảo vệ một khái niệm “quốc gia” mơ hồ.

Phần phụ chú:

* thẻ bài đề “Jury”, lui tới trong tòa có ít nhiều ưu tiên và… kính nể, và báo cho người lạ hay người dính dáng đến các vụ án, báo chí, không đươc nói chuyện, vì sẽ bị cáo vế tôi ảnh hưỡng jury (jury tampering), phải tránh như hủi.
** quân nhân được miễn, cũng như nhân viên công lực từ FBI đến cảnh sát quận (sheriff) cảnh sát thành phố (police) vì thiên vị với phe cáo tội là… cơ quan công lực.
*** thồi gian phục vụ tùy quận. Quận nào ít người thì khác quận nhiều người, quận ổn định khác quận rối reng. Ngồi jury pool thì 1 tuần hai 2 chẳng hạn, cho đến khi nào dược “bôc” vào 1 jury thôi, nên thí dụ ngày đầu dược chọn mà vụ án chỉ 2 ngày thì ngã ngủ, thì có thể về nhà với giấy cám ơn và 12 đô la một ngày, 2 năm khỏi làm nghĩa vụ lại. Quy luật này tùy, rất tùy địa phương, may nhờ rũi chịu.
**** nghi can được cỡi còng, nếu có người thân mang đến thì đươc mặc đồ như ngoài đời, hoặc mượn ao quần thường chứ không mang áo tù, tất cả để jury khỏi có thành kiến là nghi can có tội trươc khi đươc xử.
*5 Nếu quan tòa có dính dáng xa gần đến bất cứ khía cạnh nào trong vụ án thì, một là ông tòa xin miễn tham gia, hai là luật sư sẽ xin cho thay một ông khác để giữ tính chất vô tư.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

6. October 2009 by thằng bờm.

Hôm nay đi làm về mở hộp thư, thấy lá thư quen thuộc, tên người gửi là Superior Court.

Là tòa án quận. Tòa án chỉ gửi thư cho bạn để “đòi” bạn thôi.  Đại khái là mời ra làm việc. Chả ai thích loại thư nay cả.

Cũng may là ở Mỹ ít có ai có quyền mời bạn ra làm việc, muốn thì đến nhà hay xin hẹn (appointment), không có gọi đi bất tử như ơ Việt Nam. Thich hay có lợi cho mình thì gặp, không thì thôi. Ngoại trừ quôc hội và tòa án (lập pháp và tư pháp). Tổng thống cũng không đòi bạn được, cảnh sát cũng không (hành pháp). Lạm dụng quyền hành là a-lê, tui gọi luật sư tới rồi tính sau, phải chờ. Tòa thì có trát, quôc hội cũng thế, thứ dữ.

Bình thường không phạm luật gì thì thư tòa là trát dòi ra dự bồi thẩm đoàn. Cũng chả ai muốn nhận thư này cả, mà lâu lâu cũng bị. Trong thư thông thường thì có một mẫu trả lời, ai không thuộc diện được (hoặc bị) dự thì ghi vào và gửi trả, là diện không quôc tịch, hay tật nguyền không tham gia được (điếc chẳng hạn), là nhân viên công lực (law enforcement), vài lý do tương tự. Còn nếu không lý do từ chối thì phải ra tòa trình diện.

Do đâu mà bạn được hay bị gọi ra dự bồi thẩm đoàn? Tòa án làm theo đơn vị là quận (county) Công dân trong quận, giữa các kiểm kê nhân số diễn ra mỗi 10 năm, vào nhưng năm 0, như  1990, 2000, 2010… thì căn cứ vào sổ ghi danh bầu cử (voters registration) mà tòa có danh sách, hoặc vào danh sách xin bằng lái xe tại từng địa phương, dịa chỉ khai trong tờ khai thuế (chắc bạn đã biết Mỹ không có tờ hộ khẩu). Hoặc một vài lý do khác mà bạn có nhờ vả đến nhà nươc, vì bạn có thể đi đâu, ờ đâu trên đất Mỹ mà không cần khai baó với ai cả.
Tòa dựa vào những danh sách tổng hợp đó, bốc tên bạn theo lô tô, trúng ai nấy chịu. Toà lúc nào cũng có án để xử, mỗi ngày hàng chục vụ án cần được xử phải có bồi thẩm đoàn. Để có 12 người và một vài dự khuyết (sẽ nói sau), cho là 15 người đi, thì phải chọn từ một khối, pool, jury pool, độ 200 người (vì có nguoi sẽ bị loại vì không tham dự đươc, se nói sau). Vậy bạn thấy nhu cầu gọi người làm nghĩa vụ jury duty là một nhu cầu lớn, quan trọng và trương kỳ của tòa. Có điều là dân số đông, bạn chì là một trong cả triệu người nên lâu lâu mới bị bốc tên***.

Nói trước về nhưng điểu luật pháp thường thức rồi sẽ trờ lại phần vụ của bạn là một công dân Mỹ phải làm gì khi thi hành nghĩa vụ bồi thầm đoàn. Thằng Bờm đã bị gọi cả thãy là chục lần, và đã bị (được) chọn ngồi cho hêt 6 vụ án. Phiền phưc mất thì giờ của mình - nghĩa vụ nào mà vui - nhưng cũng thú vị và bổ ích.

Pháp luật Mỹ có tòa án là cơ quan phán xét các vụ án. Luật hình sự thì án hình sự (criminal case), dân sự thì án dân sự (civil case). Hình sự thì chính quyền, qua trung gian công tố viện (là luật sư của nhà nươc, của bang) tố cáo can phạm trươc tòa. Án dân sự thì do cá nhân hay pháp nhân, qua trung gian luật sư thuê riêng, tố cáo phe đã vi phạm quyền mình trước tòa.

Tòa là ông quan tòa, do dân bầu hay tòa trên chỉ định. Đặc biệt là ông quan tòa, chỉ một ông cho một vụ án, chỉ quản lý vụ án, xem có diễn ra đúng luật không và lèo lái diễn tiến vụ án, trọng tài thôi****, rồi cuối cùng dựa theo kết quả mà chọn hình phạt*.Vụ án được quyết định phải trái, tức là quyết dịnh có tôi hay vô tôi do bồi thẩm đoàn. Tức là người dân thường quyết định. Đây là thực sự chính quyền của dân, do dân. Người dân thường được bốc theo xác xuất trong dân số, có quyền bảo là nghi can kia, nhà nươc  (công tố viên, prosecutor) bảo có tội, thực sự là vô tội và phải thả, đôi khi phải bồi thường cho nữa.
Bồi thầm đoàn gồm 12 người, với một ít tiểu bang thì 6 người. Kết luận của bồi thẩm đòan gọi là verdict. Kết luận của bồi thẩm đoàn phải là đồng thanh thỏa thuận (100% phải đồng ý, unanimous verdict), nếu có một người trong 12 người nhất định không theo kết luận của đa số** cũng không được. Quan tòa sẽ (phải, buộc) tuyên bố vụ án vô kết quả, người bị kiện có thể ra về*5

Ảnh hưỡng đến bồi thầm đòan là luật sư cáo buộc (trong hình sự là luật sư của nhà nước, là nhà nước) và luật sư biện hộ bảo vệ người bị kiện, và ngay trong phiên tòa thôi. Luật cấm những nhân sự này gặp nhau bàn tán ngoài các phiên xử. Quan tòa (judge, chỉ một ông thôi) không được ảnh hưỡng áp lực bồi thầm đoàn. Bất cứ ai khác ảnh hưỡng bồi thầm đoàn, mua chuộc dụ dỗ hăm doa áp lực, sẽ bị tội hình rất nặng, gọi là jury tampering.
Khi tuyên thệ xong và bắt đầu làm việc là bồi thẩm xem như một nhân viên của tòa, và là 1 nhân viên rất “cao cấp”, nếu cần sẽ được bảo vệ, măt dù không có lương (có tiền nhưng rất tương trưng, chỉ đủ cà phê).

Có thể nói nhân tồ quan trọng nhất trong một vụ xét án là bồi thầm đoàn, và sau là luật sư cao buộc hay biện hộ, chứ không phải quan tòa (nhà nươc). Đó là tầm quan trong của người dân trong thể chế dân chủ pháp trị.

Xin chờ. Sẽ nhiều có nhiều posts liên tục mới hết chuyện jury duty.

Phần ghi chú:

* Ông tòa có quyền bãi bỏ vụ kiện (do công tố viện chính phủ, hay do tư nhân thưa kiện) gọi là “dismiss” vì không thấy có lý do kiện vững vàng (tránh bắt bớ, thưa kiện bậy) Người kiện trong trương hợp này có thể lên tòa trên xin xét. Tòa trên xét là xét ông quan tòa dưới có làm theo đúng luật không mà thôi, nghĩa là tòa trên xử ông tòa dưới, không xét chi tiết vụ án. Đó là nhiệm vụ của court of appeal, hay appelate court. Quan tòa dưới không sợ ai cả, chỉ sợ tòa trên xét mình, và nếu xét mình không vô tư, không đúng luật nhiều thì cho mình… thất nghiệp.

Do đó trươc tiên ông tòa phải quyết định là có xứng đáng đem ra xử không cái đã, tiếng Mỹ là “merit of the case”. Có một vài trường hợp trọng tôi mà bằng chứng thấy yếu, lại phải có một bồi thẩm đoàn đặc biệt để xét là.. có nên xét không, hay dismiss. Đối với người bị thưa thì “case dismissed” có nghĩa là tha. Bồi thẩm đoàn này gọi là “grand jury”, chỉ phán là vụ án phải ra tòa hay vụ án bãi bỏ. Grand jury chọn lựa đặc biệt hơn, và phải phục vụ dài hạn (1 năm, thay vì 1 vụ án thường từ 2 đến 7 ngày là xong cho bồi thẩm đoàn thường).

Thế nên tại Mỹ quan tòa không phán xét và kết tội người bị xử. Đây là khác biệt đáng chú ý nhất. Chính bồi thẩm đoàn là người kết tội, hoặc tha tội. Nếu “to judge” là phê phán và kết luận, thì bồi thẩm đoàn là người judge. Ông tòa, tuy có quyền uy rất lớn, chỉ là người trọng tài.
Ngoài ra ông tòa là người sẽ thưỡng phạt, theo luật, không thể nào thưỡng phạt hơn hay bớt luật (mà luật do dân bầu - gián tiếp qua lập pháp - nên ông tòa cũng chỉ thi hành ý dân)!

** Nếu luật sư hai bên chọn bồi thẩm không khéo, có thể có 1 người gàng dỡ như vậy trong đoàn, và người này phải cự lại các người kia nhất dịnh không chịu những luận cứ của phe đa số, sẽ có nhưng vụ án như trên, bồi thầm đoàn gọi là bế tăt, deadlock jury (lock là thế đô vật khóa đối thủ, dead là kẹt cứng, không cử động đươc - không phải chết) Nhiều bồi thẩm đoàn có gây nhau và ẩu đã vì cãi nhau vối 1 hay 2 người cứng đầu! Thằng Bờm có tham dự thào luận của một jury trong đó 2 người cải nhau đến chửi nhau, và xong vụ án thì là hai thù địch, mặc dù trươc đó chưa quen biết nhau! (quen nhau thi đâu được chọn ngồi chung jury)

*** cón nếu như cư dân ít thì có ít vụ án, cần ít jury hơn. Jury cho một vụ án phải chọn trong dân cư của nơi xẩy ra vụ (tình nghi) phạm pháp, hay vụ mất mát nào mà có người kiện (dân luật). Luật không cho phép một vụ án xử với jury “xa lạ”, gọi là “a jury of your peers”, peer là người đồng lứa, đồng cộng đồng với mình.

**** thậm chí có ông ngủ gục trong phiên tòa, bị cách chức!

*5 - Quyết dịnh (verdict) của bồi thẩm đoàn là tối hậu nếu nói nghi can vô tôi, không một thế lực nào trong nuóc Mỹ có quyền phủ quyết, lật ngược đươc, kể cả tồng thống. Tông thống khi mãn nhiệm kỳ có thể ân xá một số người bị xét có tội, không nói là jury phán xét sai. Người được jury phán xét vô tôi không bao giờ sợ bị kiện lại lần thứ hai cũng tội đó (double jeopardy). Nếu bị phán xet có tội thì có thể kháng cáo lên tòa trên xin xử lại. Tòa trên chỉ đươc nói là ông tòa dười làm sai nguyên tắc, không xét tội hay không, mà sai xử lại hay không, gần như không bao giờ bảo rằng jury sai (jury là ý dân, nói là ý dân sai thì phải cẩn thận nghe, ky bầu cử tới có khi không còn ghế mà đặt đít) mặc dầu có trương hợp như vậy.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »

2. October 2009 by thằng bờm.

Trên một chuyến xe bus Cần Thơ cách đây vài tháng, video màn rộng chiếu một ấn bản Thúy Nga Paris trong đó có diễn viên Việt tại Mỹ nói với nhau bằng tiếng Anh, chả biết vì lý do gì khi tất cả mọi người đều là người Việt. Đến khi một người da trắng được phỏng vấn lên tiếng thì một vài nhận xét trong xe vang lên, “Mỹ nó nói thấy khác liền ha!”.

Người da trắng này là một di dân, tiếng Anh cua anh ta củng là ngôn ngữ thứ hai. Tôi đoán ngôn ngữ mẹ đẽ của anh ta có thể là Nga, Serb nào đó, trung hay bắc Âu hay tương tự. Vậy tại sao mấy người trên chuyến xe đó tự động cho rằng đó là tiếng “Mỹ” chuẩn?

Trươc khi phân tích, xin chia xẻ cùng bạn đọc một số trao dỗi với  phụ huynh tại đây, đại khái nghe it nhiều như sau:

- Con tôi nói tiếng Mỹ như người Mỹ!
- Con tôi nói giọng Mỹ rất đúng.
- Con tôi nói tiếng Anh hay hơn chúng mình!
- Con tôi nói tiếng Mỹ hay, nói tiếng Việt chút ít thôi.
- Con mình nó nói tiếng Mỹ, không phân biệt được với người Mỹ!*

Ý mọi người muốn nói “người Mỹ” là Mỹ da trắng. Phụ huynh tự phụ là con tôi hội nhập tốt, đồng hóa tốt. Nếu con họ đã giao cho một gia đình người Mỹ ngay từ lúc tập nói và hoàn toàn không tập phát âm một tiếng Việt nào, thì họa may có thể đúng, nếu có giao tiếp với người Việt lúc dưới 3 tuổi thì các phụ huynh lầm to.
Phụ huynh muốn lột bỏ bản chất của giòng giống mình sau 4000 năm hiện hữu sinh tồn, muốn tự mình đồng hóa với giống khác sau khi ngoại lai đã cố gắng hằng nghìn năm mà thất bại, hãy xét lại. Cố gắng lộ liễu quá sẽ bị người Mỹ bản xứ và người Mỹ nhập cư khác họ khinh miệt. Con ngừoi từ bỏ bản chất, giòng giống tổ tiên mình, trên thê gới này đi đâu cũng sẽ bị khinh bỉ.

Đó là không nói đến chuyện, muốn cho con mình thành Mỹ trắng là một điều vô vọng, Mỹ có thành ngữ “the eternal stranger” để nói người da vàng tại Mỹ. Dù có là người bản xứ từ 5 đời, như nguoi Hoa qua đây làm lao công từ thế kỷ thứ 19, người da vàng vẫn được coi là người ngoại quôc, không thuoc giòng chính (mainstream) của xứ Mỹ, khác người da màu (Mễ, Da đõ v.v…) hay Phi châu. Kỳ quặc nhưng thực. Sắp tới, năm 2050, tỷ lệ da vàng tại Mỹ sẽ lên dựơc 10%, lúc đó sẽ ra sao chưa ai biết, nhưng nay thì mắt nông, da vàng, mũi tẹt sẽ là… Á châu (Asian)**.

Từ khi ở Mỹ đến nay thằng Bờm rất ít khi nhắm mắt nghe người nào nói mà không biết được rằng người này là người Việt, ít nhất thì không phài là caucasian. (Đây nói về người Việt nói đúng tiếng Anh. Chưa kể nói sai, sai văn phạm, sai từ vựng, sai phong tục, dùng thành ngữ sai, dùng từ sai chổ - inappropriate use of words).

Có rất nhiều chi tiết giúp phân biệt người nói tiếng Anh như tiếng nói thứ hai, một vài chi tiết (lý do) chính như sau.

Cách phát âm mẫu tự Anh hoàn toàn khác cách phát âm mẫu tự tiếng Việt. Mặc dầu bản mẫu tự (alphabet) thọat nhìn gống nhau (ABCDEFGH..) nhưng tất cả nguyên âm va phụ âm đọc ra hoàn toàn khác nhau, cách phát hơi, uốn lưỡi, cách mở miệng, uống môi, v.v… hoàn toàn khac nhau. Điều này rất nhiều người không ý thức, nhất là người biết đọc, đọc như mẫu tự Việt hay Pháp. Một vài thí dụ thôi.

Chữ H: phát chữ H phải hít vào. Bạn thử phát chữ H như sau: hotel, và hít vào xem sao. Cho hơi trong miệng ra để phát cũng nghe được, hiểu được, vì các âm kèm theo, nhưng không phải lối nói của người Anh hay Mỹ (hay Úc cũng lấy tiếng Anh làm tiếng mẹ đẻ). Do đó khi bạn nói tiếng hotel***, miệng của bạn cử động khác hẵn người tiếng mẹ đẻ là tiếng Anh. Chữ T là “thờ” trong tiêng Việt, có khi đọc âm như giữa chữ T và Đ, như trong “water”.

Người Âu, ngoại trừ nhưng xứ La tinh (Ý, Pháp, Tây ban nha) phát những chữ này hơi gống nhau (âm).

Chữ B, C (K), D
Chữ T.
Chữ L.
Chữ N, M, P, R.

Do đó họ phát tiếng Anh gần chuẩn hơn là người Á châu. Nói chung nguời phát tiêng Anh đúng phát nhiều hơi ra, có thể nói, lấy 1 miếng kiếng mùa đông để trươc miệng 1 nguoi Việt nói tieng Việt (và tiêng Anh), và 1 người Mỹ, thì miếng kiếng truoc miệng người Mỹ sẽ mờ nhều vì hơi thở ra, miếng kiếng trước người Việt sẽ it hơi nước hơn. Đọc chữ T, P đúng có thể thổi tắt một ngọn nến trươc miệng.

Ngoài ra người Việt thường không phân biệt âm dài và âm ngắn, nhất là chữ I (tin va teen). Do đó chỉ cần nghe người nói vấp phải 1 ít, rất ít những cá biệt phát âm là nghe co thể lấn cấn, như có cây kim trong gối vay.

Các điểm này, con nít lớn lên tại đây đi học tiểu học trung học thì có thể vượt qua. Có thể, là vì có nhiều trẻ qua đây chỉ có đến học trung học dưới 3 năm rồi lên đại học. Nhận xét của thằng Bờm là lứa này vẫn phát sai nhưng âm tiếng Anh. Lý do chính là vì nhưng chữ này đã có rât tương tự trong tiếng Việt. Chư T, chữ H và âm “cờ (C,K,Q) là những chổ rõ nhất.

Con nít cũng nói đúng theo nhịp điệu (rythm) và chổ nhấn âm đoạn (syllable), nguoi nói tiếng Anh học sau, gần như luôn luôn sai. Thí dụ: comfortable, extraordinary và category. Nếu nói 3 từ này với các âm đoạn cao như nhau (âm độ), dài như nhau, nhấn như nhau, rõ như nhau thì Mỹ sẽ có nguoi hoan toan khong hiểu.

Pronunciation. Quá nhiều người nói sai: caution, Hollywood, Holyland, mobile, mob. Bạn hãy đọc to nhưng từ trên theo lối bạn thấy “đúng” nhất, rồi vào Vdict.com và click vào audio để nghe xem sẽ thấy.

Giọng (accent): Giọng nói, accent, có 2 khía cạnh chính, một là cái tạm gọi là tone, musicality (âm điệu). Âm điệu làm ta phân biệt được giữa giọng nam và giọng bắc tại Việt Nam. Hai là chất lượng âm thanh, tạm dịch là sound quality. Chất lượng âm thanh có thể là giọng mũi, hay giọng họng chẵng hạn.

Larynx, “giây nói” cơ thể học phát triển nắn uống mạnh lúc sinh thành đến khoãng 3 tuổi sẽ hình thành xong  và sẽ không trở ngược lại nữa, để có thể nắng lại theo giọng nói mới học sau. Hai cái “giây đàn” trong larynx quyết định  chất lượng âm thanh. Ngoài ra chất lượng âm thanh còn tùy thuộc rất lớn vào kiến trúc cơ thể học (anatomical) của mũi, xoang má và mũi (maxillary, nasal sinuses), họng (pharynx), miệng. Kích thươc lồng ngực cũng là yếu tố quan trong.

Người Á châu khác các đặc điểm này với người caucasian hay caucasoids (Ấn Độ, Pakistan, Băc Phi v.v…), không làm cách nào uốn lưỡi, thở mạnh, nuốt giọng sao cho âm thanh phát ra giống như người da trắng được cả. Người Á châu không bao giờ phát một số âm tiêng Anh như người Anh hay Mỹ được cả, vì lý do vật lý đơn giản.

Cho nên xin cac phụ huynh quên đi cái vụ : “con tui nói tiêng Mỹ không thể nào phân biệt duoc với người Mỹ”. Giọng là yếu tố thứ yếu trong việc giao tiếp bằng tiếng Anh. Giọng ngưoi phát ngôn tiếng Anh khắp năm châu không bao giờ giống nhau, sẽ không bao giờ giống nhau.

Nói về trực diện nói chuyện với người nói tiêng Anh mẹ đẻ, cón một khía cạnh rất đặc sắc.

Người Mỹ nhìn miệng người nói, một cách vô tình, quen thói hơn là hữu ý, phát xuất từ lúc trẻ thơ muốn hiểu ý cha mẹ nhìn chăm chăm mặt mẹ và cố đoán những từ phát ra, cố tổng hợp tất cả giác quan để hiểu một ý niệm (notion) vì bản năng sinh tồn.
Và cũng vì sinh tồn mà trẻ thơ bắt chước 100% những gì người lớn làm, từ nét mặt (facial expressions) đến cách uống nắng môi, miệng, lưỡi. Cho nên khi phát những âm giống nhau, miệng môi nhúc nhich giống nhau.
Những người điếc cũng có khả năng đọc miệng này một cách tự nhiên. Tại Mỹ có những người chuyên viên đọc miệng (lip readers) được thuê dùng vào nhiều ngành, có thể biết được người đứng xa nói gì mà không cần nghe, chỉ cần thấy đôi môi người nói. (Do đó người nói thầm hay cắn răng it nhuc nhích môi, hay lấy tay che miệng khi muốn giữ bí mật). Những người này đọc miệng người Việt nói tiếng Mỹ từ xa, sẽ sai bét!

Đến đây bạn có thể hình dung một người Mỹ địa phương, nhìn miệng (môi, má) bạn phát chữ L theo tiếng Việt hay Pháp, và chữ L theo tiếng Anh, có thể lầm được không.  Hay chữ T, hay chữ R, v.v…

Người Mỹ nói chuyện nhìn thấy miệng thằng Bờm “nói” một ngã mà phát âm ra một ngã nên bối rối (confused), âm phát ra có thể nhận ra (đoán ra dễ dàng) là hotel, nhưng miệng thì “nói” khác! Như xem phim Tàu chuyễn âm!

Khi bị hỏi “Excuse me?”, “xin lỗi anh nói gì?”, thì thằng Bờm biết ngay tại sao, anh này không lãng tai, chỉ bị confused.

Tóm lại, trở về đoạn nhập bài, tại sao người trên chuyến xe đó miền Tây tức khắc nhận thấy người da trắng kia nói khác những diễn viên Việt Nam (trong đó có người sanh tại Mỹ)? Đó là vì từ vựng dùng, chất lượng âm thanh, giọng (accent, xem trên) nói chung, nhịp điệu, và có thể là vì thấy miệng mấp máy tự nhiên hơn.

Nếu họ cho là anh da trắng kia nói “đúng” chỉ vì anh ta da trắng là sai, ở chổ cũng có nhiều da trắng nhập cư nói cũng không giống Mỹ trắng địa phương.

Kết luận là, người Việt sống trên đất Mỹ không thể nào nói cho giống Mỹ, dù có chối cãi đến đâu. Cháu 2 đời của họ nếu có sanh vào một gia đình Mỹ trắng thì lại có thể, vì lý do nêu trên về các trẻ thơ bập bẹ học nói.

Nói sao cho Mỹ hiểu liền, hiểu dễ dàng mà không phải cố gắng chú ý, thông cảm nhanh, có thể chấp nhận mình như đồng một môi trường một xã hội, có thể phục mình nữa là đằng khác, thì sẽ bàn trong một post sau.

thằng Bờm

Phần ghi chú:

* Chuyện khôi hài là đứa con của anh này học một trường mà đa số là con nít Mễ, nó nói tiêng Anh như một thằng Mễ con… lai!
** Không có nghĩa là 1 loại phó thường dân. Ngừoi Mỹ đánh giá người khác trên nhiêu yếu tố mà chánh là thu nhập (nghèo hay giàu) và nghề nghiệp (tức hiểu biết, sức thông minh).
*** Pháp đọc hôtel mà bỏ chữ h, nên nghe là Ô-tel.

Posted in Uncategorized | Print | No Comments »